संस्कृतीचा उगम आणि अभिव्यक्ती

[संस्कृती इथे 'culture" या अर्थाने वापरला आहे, "civilization" - नागरता किंवा नागरी समाज - या अर्थाने नाही. या लेखाचे संदर्भ जाती- जमाती किंवा जनजाती - समाज यांचे माझ्या परीने संस्क्रुतींचे केलेले अवलोकन व संशोधन साहित्य हे आहेत.]

१
जळात सर्व जीव सृष्टीचा जन्म झाला हे सर्वश्रूत आहे. एकपेशीय जीवणूपासून उत्क्रांतीने वनास्पती व प्राणी निर्माण झाले. स्थळ - काळ - हवामान वातावरण यानुसार त्यात विविधता आली. या भौगोलिक काळात नागरतेची पांच हजार वर्षे केवळ कस्पटासमान आहेत.

२
जळ व जमीन यानी सर्व जीवसृष्टीला जगण्याचे साधन दिले. हे आपण अनुभवतोच.

३

तसेच त्यानी मानवाला संस्कृती प्रदान केली. (मानवेतर प्राण्यांस संस्कृती असते कि नाही यावर येथे न बोललेले बरे.)
४

संस्कृतीची प्राथमिक अभिव्यक्ती प्रतीत होते "अन्न, निवारा अन् वस्त्र" या मानवाच्या प्राथमिक गरजातून.

५

ही अभिव्यक्ती माणसाला निसर्गाकडून मिळालेल्या बुध्दीचातुर्य, शारिरीक कौशल्य व भाषा यानी आकार घेते.

६
प्रादेशिक विविधतेने मानवी संस्कृतीची अभिव्यक्ती पण वैविध्याने नटली. सुमारे तीस हजार वर्षांपूर्वीच्या मानवनिर्मित वस्तू संशोधकांस गवसल्या. त्यांत प्राचीन गुंफांतील भित्ती-चित्रे तसेच शिल्पे आहेत: (चित्र १: अस्थीवर कोरलेल्या चंद्राच्या कला (काळ - सुमारे ३० हजार वर्षांपूर्वी); चित्र २: वरील चित्राचे आरेखन; चित्र ३: मातृदेवता (काळ - सुमारे ३५ हजार वर्षांपूर्वी); चित्र ४: लज्जा गौरी, आलमपूर, इंडिया).

--------------------------------------------------------

चित्र १: अस्थीवर कोरलेल्या चंद्राच्या कला  

चित्र २: वरील चित्र १ चे आलेखन

चित्र ३: मातृदेवता

(अधिक माहितीसाठी पाहा दुवा )

 चित्र ४; लज्जा गौरी, आलमपूर, इंडिया

(एकेकाळी इंडियात शिवलिंग पूजे प्रमाणे योनी पूजा पण प्रचलीत होती.

पितृ-प्रधान कुटुंब पध्दती प्रसार पावली व ती मागे पडली.  

डॉ. घारे यानी या शिल्पाचे नाव "लज्जा गौरी" असे ठेवले; 

पण मी हिला मातृदेवता असे नाव दिलेय.)

(See : "Painted World of Waralis" by Yashodhara Dalamiya.)     

--------------------------------

७

अन्न: स्थानीय धान्ये - फळे - भाज्या - (व प्राणी), हवामान, जमीन व पाणी हे साध्य करतात. त्यातून समष्टीच्या सर्वमान्यतेने आचार, परंपरा, संस्कार, शिष्टाचार निर्माण होतात. विविध समाज / गटांमध्ये होणारी देवाण - घेवाण पण यांच्यावर परिणाम करते. उदा. ईडली, डोसा, आंबोळी आता जगभर झाले आहेत. (चित्र: पहाटेची न्याहारी, मही नदीच्या कांठी, गुजरात, काळ: इ. १९६७-६८)

चित्र ५: भिल्लांची पहाटेची न्याहारी - अर्वाचीन युगात (चैत्री पुनवेला मही नदीच्या काठी भिल्लांचा तीन दिवस मेला भरतो.)

८
निवारा: याचे एकाच उदाहरण पुरेसे होईल: एस्किमो जमातीने तयार केला "इगलू"!
निवारा - आवास - परिसर ही सर्व संस्कृतीची अभिव्यक्ती होत. गुंफा, चंद्रमौळी, अजिंठा-वेरुळ इ. कोरीव लेणी, ते आजची महानगरे व त्याबरोबर त्यांतले घेट्टो (अमेरिकेत - USA ) व झोपडपट्ट्या (जगातील जवळ जवळ सर्व शहरात) हे सारे निवारेच होय.

पुराशास्त्राच्या संशोधाकाना निवारा किंवा त्याचे अवशेष तेथील लोकांची संस्कृती समजून घ्यायला फारच मदत करतात. हराप्पा मोहें-जो-दारो अनेकदा भूमीत गाडले गेले पण त्यात माणसे नव्हती. (त्यात सांगाडे नव्हते.) ते बचावले. फावल्या वेळात विचार करण्याजोगी गोष्ट आहे.
९
वस्त्र: असे सांगतात, वस्त्र ही माणसाची दूसरी काया आहे, तर घर ही तिसरी काया आहे.
वेगवेगळ्या मुलुखातील लोक आपापल्या गरजे प्रमाणे त्यांच्या परिसरात तयार केलेली वस्त्रे वापरतात.
उंच पुरे धिप्पाड एस्किमो लोकरीची / चामड्याची वस्त्रे वापरतात. तर सहारातील जमाती केवळ लंगोटीवर राहतात. निसर्गाने त्यांच्या शरीराचे आकार ऊर्जेच्या विनियोगानुसार केले.
इथे, वारली, कातकरी, कोळी, आगरी इ. जमाती कामाधामात लंगोट वापरतात. मुंडासे मात्र हवे असते!

लंगोटीपासून फ्याशन टी-वी वर पहायला मिळणारी "चड्डी" पर्यंत सर्व कपडे, किंवा कपड्यांचा अभाव, संस्कृतींची ओळख देतात नाही क?
१०
ध्रुवीय शीत प्रदेशांपासून विषुववृत्तीय उष्ण कटीबंधापर्यंत वनस्पती व प्राणी यांची विविधता वाढत जाते. ध्रुवीय प्रदेशांत ही फारच कमी असते. तर उष्ण कटीबंधात वनस्पती व प्राणी यांची विविधता वाढत जाते. (यापुढे "होती" असे म्हणावे लागेल. नागरतेच्या विकासाच्या नवनव्या उच्चांकां बरोबर जुन्या मरूभूमींच्या जोडीला आता नव्या मरूभूमी होतील. कोणीतरी म्हटले आहे, "wherever civilization stepped, it left desert behind.")
११ 
भाषा
आमच्या इंडियात फळे, भाज्या, अन्नधान्ये, वनस्पती व प्राणी हे विविध तर आहेत, त्यांच्या जाती पण अनेक आहेत. ज़मीन हवामान पण विविध आहेत. व ती बदलत पण असतात.
याचा परिणाम "अन्न, निवारा, वस्त्र" यावर जसा होतो, तसाच भाषेवर पण होतो.
असे म्हणतात, दर दहा मैलांवर बोली बदलतात. या देशाच्या "सुजलाम सुफलाम सृष्टीने भाषा संपन्न केल्या. या सृष्टीचे मनोहर प्रतिबिंब सामाजिक / धार्मिक परंपरांत, आचार विचारात पडलेले दिसते.
तिने अद्वीतीय "आयुर्वेद" पण संपन्न केला.
१२
एस्किमोंच्या भाषेत बर्फाला (पाण्याचेच एक रूप) अनेक शब्द आहेत. आपल्याकडे पाण्याला अनेक प्रतिशब्द आहेत, तसेच सूर्य, चंद्र, पृथ्वी, डोंगर, नदी... यानापण; किंवा "विष्णूसहस्रनाम" (असं ऐकून माहीत आहे.)
इथे सहा ऋतू आहेत, चीनमध्ये चोवीस आहेत.

आफ्रिकेतील दक्षिण सुदान मध्ये डिंकू जनजाती आहे. असे सांगतात त्यांच्या भाषेत गाईच्या संदर्भात चारशे शब्द आहेत. त्याना इतर वस्तूपेक्षा गाई सर्वात अधिक मूल्यवान वाटतात (संदर्भ: Erica Check, "How Africa came to love cow", News, NATURE, Vol: 444, 21-28 Dec 2006, p. 994-996).
१३
लाख वर्षांपूर्वी मानवाला संस्कृती नव्हती असे कसे म्हणता येईल? संस्कृती काय ग्रीक, रोमन, आर्य, मोगल, इंग्रज... आणि आता औद्योगिक समाजाने जगात आणली? संस्कृती काय नागरी समाजाचा (civilized society) मक्ता आहे? असे म्हणणे जातीवाद, धर्मवाद, वंशवाद, भाषावाद... यांसाराखेच अतिरेकी ठरेल.
१४
आजपावेतो अनेक बलाढ्य समाज / साम्राज्ये आली व नामशेष झाली. पण माणसे टिकून आहेत.
पण सर्वात कौतुकाची गोष्ट म्हणजे हजारो वर्षांपासून आदिवासी जमाती (aborigine communities) टिकून आहेत. याचा अर्थ असा नव्हे की ते आजही प्रागैताहासिक काळात आहेत. नागरी समाजानी वेळोवेळी त्यांच्यावर किती अत्याचार केले असतील?
१५
या सर्वांपेक्षा जर कोणी कहर केला असेल तर तो विलायती वसाहतवादी फिरंग्यानी.
कोलंबसाने ५०० वर्षांपूर्वी अमेरिकेत पाय ठेवला तेव्हा त्याने तेथील आदिवासींचे शिरकाण करायला सुरवात केली. त्यामागून सुरू झाले आफ्रिकेतील निग्रोंच्या माथीं गुलामगिरी मारली.
वास्को डी गामाने मुंबईतील माहिमाच्या किल्ल्यावर चढ़ाई केली. त्यात विजय मिळाल्यानंतर माहिम गावात फिरून रस्त्यावरच्या नि:शस्त्र ग्रामास्थाना कापून काढले. का? तर त्याना भीती दाखवण्यासाठी! त्याच्या आरामाराच्या शिपायानी घारापुरीच्या लेण्यात छानणी ठोकली होती. तेव्हा त्यानी गंमत म्हणून तेथील शिल्पांची नासधूस केली.

त्यांचा वसाहतवाद अजूनही चालूच आहे, पण अप्रत्यक्ष रितीने.

१६

सरता पालव

जगातील उरल्या सुरल्या आदिम जमाती मानवतेचे लेणे आहेत; वैश्विक वारसा आहेत. त्यानी नंतर आलेल्या नागरी समाजाना अनेक सांकृतिक देणग्या दिल्या; अजूनही देत आहेत.
त्याना तथाकथित सुधारणेची / विकासाची गळतीने ठिबकणारी नका देऊ भीक. त्यांच्या मानगुटीवर विकासाचा ब्रह्मराक्षस होऊन बसू नका. त्यांचा निसर्गनिवास हिरावून घेऊ नका. त्यांच्या संस्कृतीचे संरक्षण व संधारण करायचे असेल तर त्यांची "स्वायत्तता" हिरावून न घेता तिचे संरक्षण करा.

या आदिम जमातींच्या चिरयौवनाचे इंगीत, गूढ़ काय आहे ते यांच्या निसर्गनिवासांचे, यांच्या स्वायत्तातेचे साकल्याने संधारण केले नाही तर नाही आम्हास ना पुढच्या पिढ्यांस कधीच समजणार नाही. कोणीही विद्वान ते सांगू शकणार नाही.

ते स्वत:च एक चालते बोलते महाकाव्य आहेत. 

*   *   *   *   *

टीप १: प्राचीन चित्रे व शिल्पे: दुवा

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

डोंबारी:मुंबईत आपला परिसर

--------

डोंबारी : अस्तंगत होणारे कौशल्य

"डोंबारी" शब्द कित्येकांच्या कोशातून कधीच गेला असेल. काही दशकापूर्वी त्यांचे खेळ अनेकदा जुन्या मुंबईत बघायला मिळत.

वरील चित्रांत फक्त दोन मुले दिसतायत. बरोबर वडील माणूस कुणीच नाही. कुठे बरे असतील ते? की कुणी नाहीत? असतील कुठे झोपडपट्टीत, किंवा खेड्यात.
पण ही मुले त्यांचे अस्तंगत होणारे व्यायाम कौशल्य (gymnastics) घेऊन स्वावलंबी झालेले आहेत. पण ते समाजापासून, प्रशासनापासून, लोकशाही नागरिकत्वाच्या हक्कांपासून दूर फेकले गेलेले आहेत; परित्यक्त आहेत. तरीही ते स्वाभिमानाने जगण्यासाठी अतोनात प्रयत्नशील आहेत.

या शब्द-चित्रात तसेच छाया-चित्रांत आकर्षक, डोळ्याना रिझवणारे, मनोरंजक काहीच नाही. निदान नाविन्यासाठी व करमणुकीसाठी सतत हापापलेल्या पण सर्जनशीलतेच्या नावाने शून्य मनाला तर नक्कीच नाही.

या डोंबारी जमातीने आपल्या व्यायामकौशल्याने पिढ्यानपिढ्या कित्येक लक्षावधी सामान्य जनांचे रंजन केले याचा अंदाज पण कोणालाही करता येणार नाही. आता हे उणे होत चालले आहेत. आता नागरी समाजात असे खेळ वास्तवात पाहण्यापेक्षा चित्र-धनि-फितीवर -- आभासी / मायावी वास्तवतेत (संगणित्रावर / मोबाईलवर / दूरचित्रवाणीवर) -- पाहणे जास्त सोईचे वाटते. कारण अशा रंजनात पार्श्वभागी असलेले विदारक सत्य पाहावे लागत नाही.

पिढ्यानपिढ्या आपले घर --- बायका, मुले, पुरुष, जंगम पूंजी --- पाठीवर घेऊन हे लोक गावोगाव फिरत असत. यांची ही फिरती सर्कस रस्त्याच्या कडेला, उघड्या शेतात, मैदानात सुरू होत असे. येथे सर्वाना -- लहान थोराना --- विनातिकीट - विनामूल्य प्रवेश.

कोठे गेले हे लोक?

ओलिम्पिक खेळांची वर्तमानपत्राच्या कपट्यावरची चित्रे तरी या लोकानी कधी पाहीली असतील का? मग तेथे यांची वर्णी कुठून लागणार? असेच इतरही लोक आहेत.

धनुर्विद्येत निपूण असणारे भिल्ल व इतर आदीवासी. एका लांबा रामचे नाव मात्र एकदा झळकले, अपवादाने. तो अजूनही मोटारीच्या ग्यारेजात राहतो; त्याला घर देण्याचे आश्वासन अजून पुरे झाले नाही.
पोहणे व नौकानयानात निपूण असलेले कोळी, मच्छीमार व नावाडी: लक्षावधी मैल लांबीच्या समुद्रांच्या, नद्यांच्या, तळ्यांच्या किनारपट्टीला राहणारे हे लोक. यांचे जीवनच मुळी पाण्यावर असते; आणि मरणसुध्दा.

आमचे देशप्रेम / देशभक्ती क्रिकेटच्या टीमपुरतीच, का "जन-गण-मन" गायचे की "वन्दे मातरम" गायचे या वादापुरतीच राहणार का?

योग्य शिक्षण, व लोकशाही जेव्हा परित्यक्ताना स्वायत्तता देऊ शकेल, तेव्हाच आपण प्रगतीशील आहोत असे म्हणता येईल.

राजदुर्विलास

तारेवर कसरत करणारी ही बालिका -- हिला कोणते शिक्षण देणार आमचे मायबाप सरकार?
अक्षरे-अंक शिकायला हिला कितीसा वेळ लागेल? या बालिकेची कारक-क्षमता -- motor ability -- एवढी प्रगल्भ आहे की ती कोणाही तरुणास लाजवेल.

आत्ताच ती प्रशिक्षित आहे, पण तिच्या व इतर कोट्यवधी जनतेच्या शिक्षणास राजमान्यता नाही. हा दैवदुर्विलास नाही, हा "राजदुर्विलास" आहे असेच म्हणावे लागेल.

----
रेमीजीयस डिसोजा
मुंबई
प्रजासत्ताक दिन २०१०

~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

काजवा: Firefly

रेमीजीयस डिसोजा लिखित:

काजवा
आम्ही आहोत क्षणभंगूर
पण आमचा आहे
उजेड स्वत:चा
नकोत आम्हास
प्रेषित आमच्या न्यायाचे.
----
ले. रेमीजीयस डिसोजा
(६ - ३ - १९८९)

(मालवण ते मुंबई एस टी च्या प्रवासात बस रात्रीच्या वेळी कात्रजच्या घाटात पोहचे. खाली दरीत अगणीत काजवे लखलखत. तेथे त्यावेळी चांगलीच झाडी होती. आणखी एक गोष्ट लक्षात आली ती, सह्याद्रीची झाडे जसजसे मुंबईकडे पोहोचता तसतशी विरळ होत जाते. ठिकठिकाणी उघडे बोडके डोंगर अधिकाधिक दिसतात. शिवाजी महाराजांच्या काळी किती घनदाट जंगल असेल नाही?

आम्ही फक्त इतिहासाचा जयजयकार करण्यात कुरव कहर माजवतो: ऐतहासिक समाज व निसर्ग यांची काय स्थिती होती याकडे आमचे लक्षच जात नाही.

*****

वरील लघु कवितेचे इंग्रजी स्वैर भाषांतर:

Firefly

We have a short life
but we have our own light.
We do not want
prophets of our justice.

* * *

With the woodlands and forests vanishing, with the use of chemical pesticide and insecticides in aggressive farming, the fireflies too vanish. Where would the younger generations see the firefly? Would they comprehend what a firefly is? Is it on the TV, on the internet, or in the Natural History Museums, which most unlikely?
Firefly inadvertently represents generally the peasants and particularly the tribal who are upright people.

Mumbai
[6-3-1989]

टीप: ही कविता "BEEHIVE IN GONDWANA - मधुकोष गोंडवनी" या माझ्या ब्लॉग वरून घेतली आहे.

~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

सोन्याच्या शोधात: मुंबईत आपला परिसर

मोक्याच्या जागी सोन्याचे कण असलेली माती जमा करणे 

रस्त्यालगतची माती जमा करताना 

मी नेहमीप्रमाणे अहेतुक फिरायला निघालो होतो. वाटेत समोर दोन बाया दिसतात, एक वयस्क दूसरी तरुण, पहिलीची सून वा मुलगी असेल. दोघींच्या डोक्यावर पत्र्याची घमेली आहेत. त्यात ब्रूस वगैरे साहित्य आहे. बघताच लक्षात आले, या सोन्याच्या शोधात निघाल्या आहेत. म्हटले पाहूया यांची सोन्याची खाण कोठे आहे।हमरस्त्याने जात नाहीत. गल्ली-बोळातून त्या तरातरा चालल्या होत्या. त्याना माहित होते नक्की कोठे जायचे. त्या परिसरात मुख्यत: आता सोन्याचांदीची आधुनिक दुकाने आहेत. पण तेथे त्या जात नाहीत: आता तेथे सोनार (कारागीर) नाहीत, पक्त सोन्याचे व्यापारी आहेत.

मुख्य रस्त्याच्या मागील बाजूस जुनी वस्ती आहे, त्यात काही एक-दोन मजली जुनी घरे. त्यातील काही पाडून उंच नव्या ईमारती बांधल्या आहेत. काही ठिकाणी जुनी घरे पाडून जागा मोकळी केली आहें. त्या दोघी अशाच एका मोकळ्या जागी बैठ्या घराच्या वळचणीस थांबतात।

परंपरागत सोनाराचे घर, उद्योग व दुकान एकाच वास्तूत असतात: मागील बाजूस वा माडीवर घर आणि पुढील बाजूस दुकान. इथे करागीरांच्या पिढ्या कुटुंबाच्या कलेत लहानपणापासून शिकत पारंगत होतात.

सोने गाळण्याची प्रक्रिया 

सोने गाळण्याची प्रक्रिया 

इंडियन / भारतीय स्त्रियाना प्राचीन काळापासून दागिन्यांची फार हौस. हे चित्रशिल्पात तसेच अनेक परंपरांत पण प्रतीत होते. हर प्रकारचे दागिने, अलंकार - शिंपले, काचमणी, मौलिक दगड/रत्ने, सोने, चांदी, मोती... गाय, बैल, उंट, हत्ती, घोड़े... यानापण लोक सजवतात. घरात वापरावयाच्या वस्तू, कपडेलत्ते, घरे - झोपड़ी ते प्रासाद - मंदिरे... सर्व काही रंग-चित्र-शिल्पाने सजवले जातात.

येथल्या सूर्यप्रकाशात दागदागिने, अलंकार, आभुषणे, नक्षीकाम किती खुलून दिसतात नाही!

आणि असंख्य लोक - कोष्टी, कुंभार, सुतार, चांभार, महार, लोहार... अक्षरशत्रू असले तरी त्यांच्या "छपाई" कामात तरबेज आहेत, आजही!!
त्यांच्या कला विलायती लोकांप्रमाणे "कलेसाठी कला" नसतात, तर "जीवनासाठी कला" असतात: हेच तर भारतीय मानस!!!

त्या मुलीने दगडगोटे बाजूला करून तळहातावर माती घेतली व निरखली. तिची खात्री झाली तेव्हा जवळपासची - वळचण, रस्ता येथील - माती त्या दोघीनी घमेल्यांत भरली. काही मिनिटांतच त्या निघून गेल्या. पूर्वी तेथे सोनाराचे घर असणार यात शंकाच नाही. हे त्याना नक्कीच माहीत असणार.

ही कहाणी येथेच थांबत नाही.

मोरारजी देसाई, इंग्रजांच्या पठडीत आय. सी. एस. (नोकरशाहीचे शिक्षण) झालेला, व्याज-गांधीवादी (pseudo-Gandhian), जेव्हा केंद्र सरकारात होता तेव्हा त्याने सोने नियंत्रण कायदा (Gold Control Act) आणला. तो सत्तेवर असताना त्याने अनेक उचापती केल्या: महाराष्ट्रात (पूर्वीचा बॉम्बे प्रोविंस) दारूबंदी, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला विरोध इ.

त्या कायद्याने किती कारागीर बेकार झाले असतील त्याला सुमारच नाही. कायदा करणार्र्या सरकारला त्याची तेव्हा जाणीवही नसेल. मग त्यांचे पुनर्वसन कसचे? या कयाद्यानंतर इंडियात सोन्याचा चोरटा व्यापार सुरू झाला.

आता सोन्या-चांदीचे दागिने करणारे कारखाने झालेत असे ऐकिवात आहे. पूर्वीचे स्वतन्त्र होते ते कारागीर आता नोकर झाले.
आता दागिन्यांचे "डिझाईन" करायला शिकवणारया शिक्षण संस्था सुरू झालेल्या आहेत. मग त्या विद्यार्थ्यांना सोने-चांदी-पितळ-कथील यांच्या वजनांताला फरक समजला नाही तरी चालेल!

मी लहानपणी सोने शोधणारे लोक गावाच्या बाजारपेठेत अनेकदा पाहिले होते. ते पावसाळ्यात येत. रस्त्याच्या बाजूच्या गटारातून माती काढत. पावसाळा असल्यामुळे ती माती घमेल्यात घोळवायला मुबलक पाणी असे. पुढची प्रक्रिया करण्यासाठी त्यांच्यापाशी आसिडाची बाटली पण असे.

आता हे सोने शोधणारे लोक राहतील का?

आधुनिक औद्योगिक समाजात "संगणित्रे"- "मोबाईल फोन" इ. साधने जलद टाकाऊ होतात. त्यातील सोने इ. धातू गाळण्याचे  नवे उद्योग पण सुरू होतील. एव्हाना झाले पण असतील। तेथे याना मजूरीचे काम पण मिळेल. पण अशा विषारी उद्योगात हे निरक्षर लोक कितपत टिकाव धरतील?

जे सरकार वर्षानुवर्षे विस्थापितांचे पुर्वासन करीत नाही, जेथे न्यायालयांत हजारो निवाडे थकबाकी आहेत, तेथे या मजूरांचा काय पाड? इंडियाच्या / भारताच्या शिरगणतीत पण यांचा उल्लेख असेल का शंकाच आहे.

आमच्या भाषेत एक म्हण आहे:
"नाव सोनूबाई हाती कथलाचा वाळा"
या पांचा उत्तरी ही साठा उत्तरांची "व्यत्यासकथा" (metafiction) पूरी करतो.

-------------

प्रतिमा १: भिल्ल आई व मूल

गुजराथेतील पंचमहाल जिल्ह्यात होळी उत्सवात
बिटिश राजाची चांदीची नाणी मला पहायला मिळाली. भिल्लिणीनी ती आपल्या
दागिन्यात वापरली होती. सातापुड्यातील भिल्लिणी त्यांचे मण्यांचे दागिने स्वत:च
गुंफतात. प्रत्येक दागिना वेगळा, त्याची मांडणी वेगळी व अप्रतिम.

-----

प्रतिमा ४: अठराव्या शतकातील राधेचे चित्र

टपाल विभागाने हे चित्र स्टाम्पसाठी वापरले आहे.

----------

टीप: बडोद्यात मला दोन सोनार बंधू भेटले. सोने नियंत्रण कायद्याने ते बेकार झाले होते. त्यानी बडोदे नगरापालिकेत शिपायाची नोकरी धरली. आणि शिंपिकाम शिकले ; कारागीरच ते. त्यानी घरी पूरक जोडधंदा सुरु केला. (वस्त्र ही मूलभूत गरज नाही क?)

~~~~~~
© Remigius de Souza। All rights reserved.