विलायतेत वेळूची वट वाढते

विलायतेत वेळूची वट वाढते
प्रमुख शब्द :   विलायत - पश्चिमी देश. वाढते - उंचावते, वाढते:  उदाहरण - आमच्या संस्कृतीत जेवण वाढल्याने कमी होत नाही, ते वाढते; आणि जेवल्यावर अथिती 'Thank you' म्हणत नाही, तर आशिर्वाद देतो. 'तुका देव बरें करूं' बोलायची प्रथा बाटग्या कोंकणी किरिस्तावांतपण आहे.

बीबीसी न्यूजवर जेव्हा 'Booming bamboo: The next super-material?' ही बातमी वाचली तेव्हा मी हरखून गेलो. म्हटले आज सूर्य कुठे उगवला!
पण मी जेव्हा त्या बातमीची छापिल प्रत काढून वाचली तेव्हा मला रडावे की हसावे कळेना. माझा विलायते संबंधीचा उरलासुरला भ्रमनिरास मात्र झाला.
आज लोकशाही असो की हुकुमशाही, दोन्ही दृश्य-अदृश्य भांडवलशाही सत्तेच्या मिंध्या! यांना 'अरबी-वसंता'सारखा झटका कधीतरी लागल्यावाचून या सत्ता वळणावर येणार नाहीत.

बांबूला आतापर्यंत "गरीबांचे लाकूड" - "Poor persons' timber" म्हटले जात होते. त्याचे या सत्ता व नफा यांची चटक लागलेल्या भांडवलवाद्यांनी एका रात्रीत बारसे केले : 'विसाव्या शतकाचे लाकूड' - "timber of the 21st Century".
साखरेत घोळलेल्या या नावाआड लपलेला भांडवलशाहीचा 'नवा वसाहतवाद' संपूर्ण लेखाच्या शब्दा-शब्दांत उघड दिसतो. एकविसावे शतक म्हणजे का जादूची कांडी आहे?

बीबीसीच्या बातमी पत्राची भाषा पहा. बांबूच्या उत्पादनाचे त्यांचे माप 'डॉलर' हे चलन आहे, नाही मण, नाही टन आणि नाही 'जमीन' की उत्पादक जनतेची 'जान'! हा 'डॉलर' कधी घसरेल याचा नेम नाही, आणि उत्पादक जनता उपासमारीला बळी जाईल! असे हे पाखंड!
आजच्या जाहिरातबाजीच्या युगात एक असत्य खूप वेळा पुन्हापुन्हा सांगितले की सत्य म्हणून खपवता येते, ही गोबेल्सची नीती सदाकाळ चालत नाही हेपण तेवढेच खरे. मात्र दलितांच्या ध्यानांत ते चटकन येते.

आपल्याच लोकशाही देशाचे उदाहरण घेऊ. नेहरूंची कारकीर्द ते आजपर्यंत किती महाभागांना पुढील विचार शिवला असेल : देशातील सहा लक्ष खेड्यांतील, तेव्हा ४० कोटी, आता १०० कोटी, खेडूत 'केव्हा व कसे व कधी' आपापल्या परिसरांत रस्ते, पूल, शाळा, कॉलेजं, दवाखाने, बँका, कारखाने इत्यादि सोयी स्वतः बांधतील, चालवतील व सांभाळू शकतील? की त्यांनी त्यांच्या दैवानुसार युगानुयुगे तत्कालीन मायबाप सरकारांचे कायम आश्रित होऊन राहायचे?

बांबूची आणि ग्रामीण व आदिवासी जनतेची सोबत हजारो वर्षांची पुरातन आहे. बीबीसीच्या या लेखात जर नवीन काही असेल तर बांबूचे बहुल उत्पादनासाठी भांडवल करायचा सुतोवाच. बस्स! एवढंच! बहुल उत्पादन mass production म्हणजे सत्तेचे केंद्रीकरण हे पर्यायाने आलेच की!
हवा, पाणी, पशू, पक्षी, रक्त... एवढेच काय, इतर मानवसमूहांचे दारिद्य्रपण, कोणत्याही वस्तूचे स्वार्थासाठी भांडवल करण्यात यांचा हातखंडा प्रख्यात आहे.

मितव्ययाच्या साधनाने अपव्यय करण्यात विलायत विख्यात आहे. अशी कितीक उत्पादने असतील ज्यांचे आयुष्य भाताच्या रोपाएवढेपण नसते. तेवढ्यात एकेका नमुन्याची (model) नवी सुधारलेली आवृत्ति बाजारांत येते. जुनी उत्पादने जातात मोडीत.

भाताचे रोप पन्नास दाणे तर देतेच, पण त्या वानसाचा अंशही वाया जात नाही, त्याचे जैव खत होते. आणि जेवणानंतर खरकटं उकिड्यावर किडेमुंग्या, पशूपक्षी यांच्यासाठी रवाना होते. असे हे आमचे देशी मानक (Standard). आमचे सरकार मात्र जागतिक मानकांच्या (Global Standards) सदा मागे लागलेले असते. या संदर्भात सृष्टीच्या सर्व कृतींच्या आलेखनाची मनोज्ञ व्याख्या एका पाश्चात्य शास्त्रज्ञाने केलेली आहे ती उद्धृत करतो.

 THE ATTRIBUTE TO DESIGN IN NATURE

 “In whole organisms, randomness structure is uncommon. Everything seems finely tuned by brutal rigours of natural selection. There are no spare limbs to be found and hardly any dispensable organs. This forced economy of organism design has always limited the use of bodily form as evolutionary timepiece" (Martin Jones, The Molecular Hunt, Penguin 2002).

"पैशाकडे पैसा जातो" एक म्हण आहे. हे कसं घडतं? भांडवलशाही समोर एकच उद्धिष्ठ असते : पैसा हेच 'साधन' आणि पैसा हेच 'साध्य'. जेव्हा साध्य व साधन एक होतात तेव्हा कार्य सिध्दीस जाते. लोकशाही सरकारचे 'साधन' आणि 'साध्य' जर जनता असेल तरच खरोखरीचा विकास व प्रगती साध्य होतील.

वेळू व वेळूचे बेट किंवा वेळूवन सुदृढ जमातीचे वानसांतील एक सुलक्षणी प्रतीक आहे. सर्व जीवमात्राशी याचा सलोखा आहे. गवताच्या जातींत भात, गहू इत्यादि अनेक रानटी जातींचे पुरातन काळात मानवाने गृहसंवर्धन केले. पण याचे मात्र करावे लागले नाही.
वेळू हे संतकोटीत बसणारे कालातीत eternal वानस आहे.

अत्याधुनिक उन्मत्त मानवी समाजांनी, आणि त्यांच्या देशोदेशींच्या देशी चमच्यांनी, सृष्टीपासून शिकावे तेवढे कमीच आहे.

Bamboo- Image BBC © 2012 

 

बांबूला हिरवं सोनं म्हटलंय : सिद्धार्थ जातकांत त्याला वैडूर्याची (cat's-eye) उपमा दिलीय.

— रेमीजीयस डिसोजा
रविवार ०८-०४-२०१२ (आज येशूच्या पुनरुत्थानाचा दिवस - कोंकणीत "इत्रूज" (Easter) म्हणतात. वेळूचे पण पुनरुत्थान होत असते. सृष्टीमातेस माझे सहस्र प्रणाम!)
--
Remigius de Souza
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

बांबूला काटा आला!

बांबूला काटा आला! बांबूला मुंबईत फुले आली!!

"चव्वलाच्या नादात पाणपोया ~ वाहून गेल्या" — हे रस्ते, हे रस्ते

माझा पत्ता : मुक्काम - मुंबई, पोस्ट - इंडिया । विस्थापितांची मुंबई - १ 

प्रथमच सांगतो, आमच्याकडे कोकणात कोणी 'बांबूला फुले आली' असे म्हणत नाहीत. हे चक्क इंग्रजीचे भाषांतर आहे; हा केवळ सांस्कृतिक संक्रमणाचा परिणाम आहे. संस्कृती लोकांना मिळालेली सृष्टीची देणगी आहे. भाषा केवळ संस्कृतीची, पर्यायाने लोकांची अभिव्यक्ती असते, जी नैसर्गिक जैवविविधतेने घडवलेली असते. इंग्लंडला बांबू होत नाही हे लक्षात घ्यायला हवे.

निवारा बांबूचा - विस्थापितांची मुंबई - २ 

सामान्य ग्रामिण जनतेला 'बांबूला काटा आला' ही बातमी म्हणजे त्यामागून येणार्‌या अवर्षणाची आकाशवाणी असते. हा एक समज आहे की वास्तविकता आहे याला मी कधीच आव्हान देणार नाही. असे वारसाने आलेले अनेक आडाखे त्यांच्यापाशी असतात.

निवारा बांबूचा - विस्थापितांची मुंबई - ३

बांबूला काटा आला (फुलं आली असं म्हणणं क्रौर्य आहे की अभद्र?) म्हणजे बांबूचे मरण आले. आयुष्याच्या अखेरीला आपल्या बीजांचे भरघोस पीक देऊन तो देहदान करतो. असे हे हरकामी विलक्षण वानस आहे. सारीच गवते अशी असतात. किंबहुना सर्व वानसे अशीच असतात. आपले सर्वस्व 'पर्यावरण, पारिस्थितिकी व उर्जा' यांसाठी स्वाहा करतात. पण यापरी हा, एकमेवाद्वितीय! 

फक्त नागरी बुद्धिमंत मानव आणि त्यांचे कर्तुत मात्र याला अपवाद असतील. 

बांबूचे खुंट-भांडवलशाहीचे भोगवादी सौंदर्यशास्त्र

बांबूच्या बीया उंदरांना मेजवानी असते! आणि उपासमारीनं पिडलेल्या माणसांना अन्नाचा घास!!

    बांबूचे बीज तांदळाच्या दाण्याएवढे असते. जमीनीत पडलेल्या बीजातून / बेटात बांबू पुन्हा रुजतो आणि वाढतो. त्याच्या जातीचे इतर बांबू कोठेही असले तरी त्याना एकाच वेळी काटा येतो.

    खरंच, कोणत्याही जातीच्या वेळूचे वय कोणाला सांगता येईल? कदाचित एकाद्या शेतकरी आजी-आजोबाना कुंपणातल्या बांबूचे वय आठवत असेल. किंवा आदिवासींना माहित असेल, कारण त्याना पिढ्यानपिढ्या परंपरेने ज्ञानाचा वारसा मिळतो!

॥ मुंबईत बांबूची फुले ॥ 

विस्थापितांची मुंबई - ४

या महानगराच्या महामार्गांवर मी पायी भटकताना नजरेस पडतात कैक बांबूची फुले. 

   अनेक उड्डान-पुलांखाली, फूटपाथवर, गटार-नाले-रेल्वेलायनी-महामार्ग यांच्या शेजारी... उघड्यावर आणि झोपडपट्ट्यांत (सरकारी परिभाषेत : गलिच्छ वस्ती). 
    येथे साठ लक्ष बांबूची फुले रोज फुलतात, रोज निर्माल्य होतात व पुन्हा नव्याने फुलतात. 
    हे आहेत भारताच्या औद्योगिक यंत्र-तंत्र-मंत्र या "विकासाच्या आधुनिक साधनाने" विस्थापित केलेले लोक. 

गेली पाच हजार वर्षें या जनतेने राजे-रजवाडे, संस्थानिक, सम्राट, बादशहा यांची तळी उचलून धरली. त्यांच्या आपापसांतिल वैमनस्यांत हे मृत्युमुखी पडले. 

विनामूल्य विश्राम - विस्थापितांची मुंबई - ५ 

त्यांच्या अहंकाराची स्मारके उभारण्यासाठी अनेक खर्व-निखर्व मोलाचे रक्ताच्या घामाचे पाट वाहिले.

    लोकशाहीच्या नावाने आजही तेच शोषण चालले आहे. कायद्याने ते वाजवी असेलही. पण कुठे आहे न्याय?
    आता जो विकास घडवला जातोय त्याचा लाभ कोणाला व कसा होतोय? आता लोकांना विकासातील विषमता नजरेस येत आहे. काही व्यक्ती व संस्थांच्या  सामाजिक बांधिलकीच्या जाणीवेमुळे भ्रष्टाचाराची कुलंगडी उघडी होताहेत. पण अजून किती वर्षांची, दशकांची, शतकांची वाटचाल पुढे आहे? याचे निदान करणारा कोणीही तंत्रज्ञ, शास्त्रज्ञ, प्रेषित आज अस्तित्वात नाही.
    साकल्याने पाहता, या वस्तुस्थितीमुळे केवळ घृणा येते, शिसारी येते, किळस येते.

विस्थापितांना मुंबईत रोजच अवर्षण - १ 

केवळ मुंबईतच सुमारे साठ लक्ष, घरवाडीला मुकलेले, विस्थापित रोज अवर्षणाच्या छायेत रहातात. हे अवर्षण केवळ पाण्याचेच नाही. त्यात अन्न, निवारा, आरोग्य, शिक्षण... आले. आणि सर्वात भयानक : 'उद्या' हा शब्द त्यांच्या भाळी लिहिलेला नाही.

विस्थापितांना मुंबईत रोजच अवर्षण - २

सर्व देशभरच्या विस्थपितांची खात्रीलायक आकडेवारी नाही, कारण ही माणसे देशाच्या शिरगणतीत अजूनही नाहीत.

 अध्ययनाचे अध्ययन - सृष्टीची देणगी । विस्थापितांची मुंबई - ६

विकासाचे नियोजन व अंमलबजावणी यांचे "साधन आणि साध्य" कोणत्याही लोकाभिमुख राज्यात केवळ "जनता" हेच असले पाहिजेत, भांडवलशाहीचे यंत्र – मंत्र – तंत्र नव्हेत.  

हे जेव्हा साध्य होईल तेव्हाच सामाजिक, आर्थिक, राजकीय, शैक्षणिक विकासाचे संतुलन साध्य होईल. दुसरा कोणताही नियम - सिद्धांत - प्रमेय - पर्याय  युक्त नाही.

रेमीजीयस डिसोजा 

मुंबई । २१.०२.१२

टीप: वरील सर्व छायाचित्रे रेमी डिसोजा याने काढलेली आहेत.
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

बांबू भारतात दुर्लक्षित का व कसा राहिला (छायाचित्रांसह)

बांबू भारतात दुर्लक्षित का व कसा राहिला (छायाचित्रांसह)
— रेमीजीयस डिसोजा

1. Miniature Bamboo, India

फॉरेस्ट रिसर्च इंस्टिट्युट देहरादून यांच्या उपवनात बांबूच्या सुमारे १०० जाती आहेत.

('पहिली बांबू परिषद', नारायणगाव, जिल्हा पुणे येथे २२-२३ एप्रिल १९९५ रोजी संपन्न झाली. त्यावेळी लेखकाने २३ -०४ -१९९५ रोजी या परिषदेत दिलेल्या भाषणाची ही संपादित प्रत. त्यावेळी त्याने भिल्ल जमातीच्या बांबूच्या पारंपरिक घरांच्या स्लाईड दाखवल्या.)

2. Entrance to a Bhill house in Satpura Ranges

 भिल्लांची घरे व वापरातल्या अनेक वस्तू आणि अवजारे बांबूची असतात.

शहरात सर्वास बांबू वा वेळू परिचित आहे. बगिच्यात शोभेचे झाड, इमारतीच्या बांधकामासाठी बांधलेली परांची, पतंगाला लावलेल्या काड्या, हेलकर्‌याची टोपली, किंवा धान्य पाकडायचे सूप अशी अनेक उदाहरणे आहेत.

एका पाश्चिमात्य लेखकाने बांबूचे १००० उपयोग एका पुस्तकात संकलित केले आहेत. पण कळत-नकळत कागदाच्या रुपाने बांबूशी आपला सतत संबंध येतो.

3. Shiva head craved in bamboo root (NE India)

नैॠत्य राज्यांतील लोकांनी कळकाच्या मुळात कोरलेले शिवाचे शिल्प

4. Manicured Bamboo at corporate house, Mumbai

 औद्योगिक क्रांतीने डबाबंद दुध, अन्न, पेय बनवली तसेच डबाबंद (कुंडीतील खच्ची केलेला) बांबू लोकप्रिय केला.

5. Bamboo is means for survival of Squatters in Mumbai

बांबू केवळ संगीताचे वाद्यच नाही, तर विस्थापितांच्या जगण्याचे साधनपण आहे.

आतापर्यत या परिषदेचा भर मुख्यत्वे 'बांबूचे वनस्पतीशास्त्र व शेती आणि अर्थशास्त्र व व्यापार' यावर जास्त राहिला. त्याच्या उपयोगांकडे मात्र आपण फारसे लक्ष दिलेले नाही. त्याचे उपयोग आपण गृहित धरलेले.

घर-निवारा जरी मूलभूत गरज समजली जाते. तरीही घरबांधणीतसुद्धा बांबूचा उपयोग आपण व्यवसायिक व नागरिक गृहित धरतो.

 
कागदाचा तुटवडा आपणास माहित होतो. पण घरांच्या तुटवड्याची कागदावरील व प्रत्यक्ष आकडेवारी, आणि हा तुटवडा भरून काढण्यासाठी केलेली कृति यांचा ताळमेळ कधीच जमला नाही.

काही संस्था / व्यक्ति यांच्या उपक्रमाने बांबूच्या उपयोगी वा शोभेच्या वस्तू नक्कीच तयार केल्या. पण त्या वस्तुतः नागरी जनतेला — विषेशतः पांढरपेशा वर्गाला — आकर्षित करण्यासाठी आहेत.

पण आज कुणालाही उपयुक्त होतील अशा वस्तूंचे संशोधन केले जात नाही. यात काही गहन सिद्धांत गुंतलेला नाही. साधा सरळ व्यवहार आहे : ज्यांच्यापाशी हुन्नर व व्यासंग आहेत ते — जनतेसाठी — आपल्या गरजेच्या वस्तू तयार करतात.

6. The Displaced survive on Bamboo in Mumbai

सृष्टीच्या मुक्त विश्वविद्यापीठात शिकलेल्या हुन्नरी कोट्यवधी ग्रामिण-वनवासी जनतेला हजारो वर्षें आधारभूत झाल्या - आजही होताहेत.

7- The Displaced in Mumbai are Self-reliant

 बांबू विस्थापितांचा अन्नदाता

हजारो वर्षांपासून आपल्या देशात बहुसंख्य लोक वेळूचा उपयोग अन्न, घर, घरकाम व व्यवसाय यांसाठी करीत आले.

• मग आजच्या पांढरपेशा वर्गात बांबू दुर्लक्षित का राहिला?
• आणि आता त्याकडे लक्ष का गेले?
• या एका नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.
• एक "ते" आणि दुसरी बाजू "आम्ही"!
• एक ते जे वापरतात वेळू निवर्‌यासाठी — घर, घरकाम, निर्वाह.
• दुसरी बाजू "आम्ही" जे वापरतो बांबू "कागदासाठी".
• या आहेत परस्परविरोधी दोन बाजू.
• एका बाजूला आहे "छापा" — शासन करणार्‌याचा.
• दुसर्‌या बाजूला "काटा" — सातपुडा, विंध्याद्री, अरवली, सह्याद्री, निलगिरी, हिमालय आणि यांचा परिसर-प्रदेश — ज्याची आर्थिक-औद्योगिक प्रगतिच्या प्रत्येक पावलागणिक फुगवट्याच्या बाजारात सतत उतरते पत - किंमत!
जर "त्याना" बांबूची लागवड व उत्पादनास उद्युक्त करायचे असेल तर बहुसंख्याकांच्या अनेकविध गरजा व उपयोगासाठी त्याना सवलती मिळायला तर हव्यातच. 

त्याबरोबरच बांबूचा समाजाच्या सर्व स्तरांवर सतत अभ्यास, रियाज, व्यासंग करणे गरजेचे आहे.

माड आपल्याला कल्पवृक्ष आहे.

तर बांबू जीवन-संगीत आहे. त्याचा आमच्या संस्कृतीशी — विलायती संस्कृतीशी नव्हे — अन्योन्य संबंध आहे. जन्माला आलेल्या मुलाची नाळ कापणे आणि त्याचे पाळणे यापासून अंतयात्रेची तिरडी, आणि दरम्यानच्या काळात बांसरीचे सूर, अशा अनेक मिती-परिमाणानी बांबू आपली संस्कृती संपन्न करतो.

चीन, जपान व इतर आशियाई देशात तर बांबू हा चित्र, काव्य, संगीत, उपवन इत्यदि माध्यमांत अभिव्यक्तिचे स्फूर्तिस्थान आजही – आजच्या व्यापारी युगात – टिकून आहे. चीनमध्ये तर 'कागद' प्रथम तयार केला.

आम्ही आधुनिक वास्तूविद व स्थापत्यविशारद, पण माती व बांबू या दोन महत्वाच्या इमारती सामानाची आम्हास पुरेशी ओळख नाही.

भारतात ही दोन साधने घर-बांधणीसाठी सार्वत्रिक वापरात आहेत. पण उच्चभ्रू भारतीय त्याना अपारंपरिक - non-conventional - समजतात. आणि पोलाद सिमेंट ऍल्युमिनियम काच याना आम्ही रूढ - conventional - म्हणतो. ही कल्पना अर्थातच विलायतेहून आयात केलेल्या बहुल-शिक्षणाच्या रुढीबरोबरच आली.
 
मात्र गेल्या २०० वर्षांत भारतातली बहुसंख्य जनता या आयात केलेल्या शिक्षणापासून वंचित राहिली. की याला 'वाचली – बचावली' म्हणायचे? ज्या शिक्षणात "जळ, जमीन, जीव, वने, वानसे, वनचर, वेळू" नाहित, ते काय कामाचे?

बांबू आणि मातीसुद्धा दुर्लक्षित राहिली कारण ते "त्यांचे" आहेत. कारण काय तर बांबू विलायतेत होत नाही. तिथले संशोधक आता बांबूचा अभ्यास करू लागलेत, म्हणून आपणही करायचा. नाहीतर "आम्ही" मागासलेले राहू!

महाराष्टात प्राथमिक व माध्यमिक शाळांच्या अभ्यासक्रमात आता बांबूचा समावेश करण्यात आला आहे. हे चांगलेच झाले. पण हे पाठ केवळ शाब्दिक कसरत राहू नयेत. हे पाठ वर्गाच्या चार भिंतीबाहेर व्हायला हवेत.
 
त्याहूनही अधिक महत्वाचे : हे पाठ वास्तूविद्या व स्थापत्याच्या महाविद्यालयांत सुरू करायला हवेत.
 
एका बाजूला देशात घर – निवारा यांचा तुटवडा आहे. (केवळ मुंबईतच ६० लाखांवर लोक झोपडपट्टीत व रस्त्यावर / उघड्यावर राहतात.); आणि दुसर्‌या बाजूला व्यवसायिकांचे शिक्षण लोकाभिमुख नसावे, हे मात्र तर्कसंगतीला धरून नाही. याच्यामागे काही सारासार विवेक असलाच तर तो तुटपुंजा, लंगडा आहे.
 
यासाठी या परिषदेसमोर मी दोन ठराव मांडतो :
(१) बांबू नियंत्रित वितरणाखाली आणला जावा. वने, ग्रामीण व शहरातील लोकांस, आणि बांबूकाम करणार्‌या कुटुंबांना नियंत्रित व स्वस्त भावांत उपलब्ध व्हावा.
(२) उच्च शिक्षणात – विशेषतः वास्तू व स्थापत्य आणि यासंबंधित इतर अभ्यासक्रमांत – बांबू व माती यांचा समावेश घरबांधणीचे साहित्य म्हणून करण्यात यावा.

* * *
तारिख- २३-०४-१९९५
टीप : १. लेखकाने सुचवलेले ठराव या परिषदेने अर्थातच स्वीकारले नाहीत हे सांगायला नकोच. असे ठराव सरकारपण स्वीकारणार नाही.

२. हा लेख संपादित करीत असताना प्रसिद्ध झालेली बातमी - UK student designs smartphone made from bamboo - वाचनीय आहे.

~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.