रेमीची मराठी बोली - एक व्यत्यासकथा

'i'ness - 'मी'पण - रेमीचे सेल्फ-पोर्ट्रेट । सन १९६७ ।

संगणकाचा वापर करून हे चित्र पुन्हा रेखाटले. विज्ञानात अनेक लिप्या सोयीप्रमाणे आल्या. तसाच येथे भूमितीचा वापर केला. स्व-प्रतिमेत चेहरा दिसायला हवाच का!

('रेमीची मराठी बोली' या शीर्षकाखाली हे गद्यकाव्य किंवा व्यत्यास-कथा पूर्वी २१ जून २००८ साली जेव्हा हा ब्लॉग सुरू करताना प्रसिद्ध केला होता. ते "jpg" चित्र होते. त्याच्यात काही फेरफार, दुरुस्त्या करून पुनश्च प्रसिद्ध करतोय.)

रेमीची मराठी बोली

रेमीचा आणखी एक : मराठी ब्लॉग : भाषा मराठी पण बोली वेगळी.
एका कुटुंबात १०, ५, किंवा २ माणसे असतील, त्यांचे उच्चार वा बोलण्याची लकब सारखीच असेल, वा भासेल, पण बोली मात्र कालमान वातावरणानुसार स्वतंत्र असते; जसे बोटांचे ठसे. जसे एकाच झाडावरील प्रत्येक पानावरील शिरांचे चित्र मात्र वेगवेगळे असते.

तसे वाहनतळावर उभ्या असलेल्या मोटारींचे नसते. रंग आणि आकारात कितीही विविधता आणण्याचा  प्रयत्न केला तरीही! तीच गोष्ट शहरातील आधुनिक इमारतींची ! पण गावातील मातीची किंवा दगडाची घरे ग्रामीण शैलीची असली तरी मोहवल्यावाचून राहात नाहीत.

हीच तर नैसर्गिक विविधतेची रंगत आहे.

पन्नास-साठ वर्षे भटकंती केल्यावर त्याची छाप रेमीच्या बोलीवर  — शब्द, अर्थ आणि नाद यावर  — पडल्यावाचून कशी राहील ?

आयुष्यभर भटकंती करणारा नेहमी समासाच्या कडेवर फिरत असतो. पण त्याचे फिरणे टांग्याला बांधलेल्या घोड्यासारखे झडपा लावलेले नसते. किंवा  रुळावर दौडणाऱ्या आगगाडीसारखे नसते. किंवा नसते विमानाचे एका टींबापासून दुसऱ्या टींबापर्यंत आखलेले उड्डान. किंवा नसते त्याला जाती-धर्म-वर्गाची बांधिलकी.

त्याची भटकंती असते मधमाशीचा प्रवास  — तिच्याबरोबर तिचे पोळेपण फिरत असते.
त्याची भटकंती असते वनवासीचा अरण्यातील स्वैर स्वच्छंद विहार.

सह्याद्रीच्या पायथ्याशी सुरु झालेल्या या भटकंतीची  सांगता होणार जगल्यावाचल्यास परतल्यावर मायदेशी  — गोंडवनी.
 
रेमिजीयस डिसोजा
२१-०६-२००८
मुंबई

टीप : सुधारित पोस्ट

~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

भग्नमूर्ती

सृष्टीयोग 

 

मातृदेवता

सुमारे तीस हजार वर्षांपुर्वीची मूर्ती, पाश्चिमात्यांनी तिला नाव दिले 'व्हिनस'. मी नाव  दिले 'मातृदेवता. आदिवासी जमातीत अजूनही योनी-पूजा अस्तित्वात आहे.

 

१. भग्नमूर्ती

कल्पना, विचार, तर्क, तर्काच्या पलिकडे... युरेकाऽऽऽ ।
वर्षांमागून वर्षें गेली, दशके गेली; एक ठिणगी अनेक घटनांच्या राखेच्या थराखाली जीवंत राहिली, उलटसुलट सतत येणार्‌या चक्रीवादळांत, झंझावातांत तगून राहिली. 

सर्जनाचा कस लागतो आपल्याच लेखी. लोकप्रवाद मागे पडतात. मळलेल्या वाटा संपतात. पुढचे मार्ग कुंठीत होतात. मागे वाळवंटे खंडारे भगदाडे पन्नास शतकांची. समोर खोल खाई मृत्युची. त्यापल्याड हिरवाई, छलांगाच्या अंतरावर.

आता माघारा फिरलास, गड्या, तर वेसण कायमची. आणि षंढाचे जीणे. कुणाचे काही जात नाही. प्राण एकवटून मार छलांग!

२. अवतरण : ' भग्नमूर्ती ' (मुक्तछंद)

निसर्गस्वभाव, निसर्ग शक्ति, ।
निसर्गांत जें जें आहे तें सारें मानवांतहि ।
आणिक अधिक त्याहून आहे ।
निसर्गाची जी अंतिम सीमा ।
मनुजकार्याचा आरंभ तेथे ।
तेथून विकास मानवतेचा ।
तेथून पुढे जाण्यासाठीच धडपड त्याची ।
तेंच उद्दिष्ट साधायासाठी ।
त्याची कला शास्त्रें विद्या तत्त्वज्ञान ।
धर्म आचार विचार आणि ।
नीतिनियम. ।
(टीप : हे अवतरण काव्यशास्त्राच्या एका पुस्तकात मिळाले. लेखकाने कवीचे नाव दिलेले नाही. अशाच अनेक अवतरणांचे संदर्भ / नावे दिलेली नाहीत. मुक्तछंदात लिहिलेले हे मराठीतले पहिले दीर्घकाव्य आहे असा उल्लेख मात्र आहे. वाचकांना माहित असल्यास अवश्य कळवावे.)

' भग्नमूर्ती ' चे वरील अवतरण वाचून सुचलेले विचार :

 कवीची निसर्गासंबंधीची कल्पना बालसदृश किंवा बालिशपण नाहिय. आणि आधुनिकपण नाहीय. निसर्गाला एवढे तुच्छ लेखून कोणाचाच निभाव लागणार नाही हे नक्कीच. पश्चिमेचा प्रभाव कवीवर नक्कीच असावा!
 
प्रागैतिहासिक काळातील मानवाने, जेव्हा सुसंस्कृत समाज अस्तित्वात नव्हते, कधीही या कवीप्रमाणे विचार केला नसता. त्या मानवांचा निसर्गाशी सुसंवाद जुळलेला होता यात शंकाच नाही. याचा अर्थ तेव्हा कला आणि विज्ञान अस्तित्वात नव्हते असा नाही. आतासारखे ते एकमेकापासून वेगळे नव्हते.

आजही तथाकथित अश्मयुगात राहणारे मानव भूतलावर आहेत.
अथवा भविष्यात नागरी संस्कृतिंचा विनाश झाल्यानंतरचे मानवपण असा विचार करण्याचे धारिष्ट्यपण करणार नाहीत.

३. भग्नमूर्ती 

प्राथमिक शाळेत शिकताना मला भातशेती-शाकशेती, सूत कताई-विणाई, मातीची घरबांधणी - अन्न, वस्त्र, निवारा - या मूलभूत गरजा भागवण्याचे शिक्षणपण गावले. तसेच परिसरातील बारा बलुतेदार आणि अठरापगड जाती यांना जवळून बघायची संधीपण मिळाली (घेतली). त्यावेळी मी 'मानववंशशास्त्र' हा शब्द ऐकलापण नव्हता.
इथूनच माझा लोकजीवन बघायचा छंद सुरू झाला. आणि छंदात कविता रचायचा छंदपण ! कालांतराने माझ्या कवितेतील छंद, वृत्त, जाति, अलंकार आयुष्याच्या पायवाटेवर कधी हरवले समजलेच नाही. आयुष्यात एक विद्रोह सुरू झाला.

४. 'भग्नमूर्ती'

निरपेक्ष आयुष्य जगण्याचा छंद आला. जगणेच काव्य झाले, छंद झाले, मुक्त-छंद झाले. मीच कवी आणि माझा मीच रसिक !
 
एक जाणीव आकारत गेली : 'जीवन हे सर्वश्रेष्ठ आहे; सर्व स्थल-कालांत नागरी संस्कृतींनी निर्मिलेल्या सर्व कला, विज्ञाने, धर्म, तत्वज्ञाने व्यापारउदीम, अर्थसंस्था, राज्यसंस्था इत्यादिहून सर्वतोपरी उच्चतम आहे'.

५. 'भग्नमूर्ती'

भ्रमनिरासाच्या प्रक्रियेतून जाताना एक रचना, "अशी एक कविता : एक कोडे" आकारली. तिला अत्त्यानंद उर्फ प्रमोद देव यांनी गायली. त्यावर काही नमुनेदार प्रतिक्रिया आल्या. या वाचनीय आहेत. पण कोडे मात्र अनुत्तरित राहिले.
चवाठ्यावरच्या चर्चेत कधी कधी मूलभूत मुद्दा बाजूला होतो. आणि शब्दच्छल राहातो.
दुवा :
 गायक : अत्त्यानंद उर्फ प्रमोद देव

अशी कविता: एक कोडें

ह्या कवितेत रूपके नाहीत, अलंकार नाहित.
ही कविता फक्त वाचता येते; गाता नाही येत.
ही कविताच एक रूपक आहे, अलंकार आहे,
वास्ताविकतेचा. या कवितेस काय म्हणावे?

कवी:रेमी डिसोजा 

टीप :
१. हल्लीच लिओनार्द दा विंची " कलावंत कि वैज्ञानिक ? " असा वाद विलायतेत झाला.दुवा : Is Leonardo da Vinci a great artist or a great scientist?
 भरल्यापोटी असे वाद घालणे हा पंडितांचा उद्योगाच आहे म्हणा ना !
२. निसर्गाची एक झलक : शरीरधर्म  BODY DHARMA
 
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

विसाव्या शतकात मूर्तीभंजन

विसाव्या शतकात मूर्तीभंजन : व्यत्यासकथा

अवतरण : ' भग्नमूर्ती ' (मुक्तछंद) 

"निसर्गस्वभाव, निसर्ग शक्ति,
निसर्गांत जें जें आहे तें सारें मानवांतहि
आणिक अधिक त्याहून आहे
निसर्गाची जी अंतिम सीमा
मनुजकार्याचा आरंभ तेथे
तेथून विकास मानवतेचा
तेथून पुढे जाण्यासाठीच धडपड त्याची
तेंच उद्दिष्ट साधायासाठी
त्याची कला शास्त्रें विद्या तत्त्वज्ञान
धर्म आचार विचार आणि
नीतिनियम."

वरील अवतरणात कविता आहे कि काव्य आहे ? कदाचित कांही लोकांना ही कविता आहे, चांगली आहे, उत्तम आहे असंही वाटलं असेल. किंवा नाविन्यपूर्ण वाटेल! पण तिच्या अर्थाकडे पाहता ती आत्मकेंद्रीत, आत्मसुखी, प्रौढी मात्र वाटते.

कवीची निसर्गाची कल्पना काय आहे? बगिच्यात लावलेली झाडे आणि हिरवळ ? कि निसर्ग म्हणजे मुंबईची मलबार हिल ? कि केवळ भोग्य वस्तू ?

मूर्तीभंजन 

बालकवी, म. ज्यातिबा फुले, फार-पूर्वी-चार्वाक आणि बुद्ध -महावीर यांच्यानंतर कवीची निसर्गाची कल्पना फारच अपरिपक्व / तोकडी, तसेची फिरंगी सत्तेने प्रभावित झालेली दिसते.

बालकवींचे निसर्ग – सृष्टी – तर आराध्य आणि स्फूर्तीदेवता होती. म. फुले यांनी ईश्वर ही संकल्पना बाजूला सारली आणि त्याच्या जागी "निर्मिक" नाव देऊन सृष्टीला बसवले. अर्थातच सनातन्यांचा तीळपापड झाला असणार? त्यांच्याही पूर्वी चार्वाकाने सृष्टीला जीवनाची अधिधात्री मानले.

आणि बुद्धाने ईश्वर, देव, देवता, पूजा, यज्ञ, प्राण्यांचे बळी इ. प्रथा नाकारल्या. सिद्धार्थ जातकांत दशसहस्त्र ब्रम्हांडांचा उल्लेख अनेकदा येतो. आणि सर्व उपासकांचा ध्यानविषय सृष्टी किंवा तिची अंगे होती.

सृष्टीशी सुसंवाद 

कवीची निसर्गासंबंधीची कल्पना बालसदृश किंवा बालिशपण नाहिय. प्रागैतिहासिक काळातील मानवाने, जेव्हा सुसंस्कृत समाज अस्तित्वात नव्हते, कधीही या कवीप्रमाणे विचार केला नसता. त्या मानवांचा निसर्गाशी सुसंवाद जुळलेला होता यात शंकाच नाही. याचा अर्थ तेव्हा कला आणि विज्ञान अस्तित्वात नव्हते असा नाही. आतासारखे ते एकमेकापासून वेगळे नव्हते.

आजही तथाकथित अश्मयुगात राहणारे मानव भूतलावर आहेत. अथवा भविष्यात नागरी संस्कृतिंचा विनाश झाल्यानंतरचे मानव असा विचार करण्याचे धारिष्ट्यपण करणार नाहीत.

शाळेबाहेर शिक्षण

प्राथमिक शाळेत शिकताना मला भातशेती-शाकशेती, सूत कताई-विणाई, मातीची घरबांधणी – अन्न, वस्त्र, निवारा – या मूलभूत गरजा भागवण्याचे शिक्षणपण गावले.

तसेच परिसरातील बारा बलुतेदार आणि अठरापगड जाती यांना जवळून बघायची संधीपण मिळाली (घेतली). त्यावेळी मी 'मानववंशशास्त्र' हा शब्द ऐकलापण नव्हता.

इथूनच माझा लोकजीवन बघायचा छंद सुरू झाला. आणि छंदात कविता रचायचा छंदपण ! कालांतराने माझ्या कवितेतील छंद, वृत्त, जाति, अलंकार आयुष्याच्या पायवाटेवर कधी हरवले समजलेच नाही. लोकजीवनाच्या दर्शनाने सर्व आयुष्य घुसळून काढले. सर्व गृहीत मूल्यांची उलथापालथ झाली, आयुष्यात एक विद्रोह सुरू झाला.

निरपेक्ष आयुष्य जगण्याचा छंद आला. जगणेच काव्य झाले, छंद झाले, मुक्त-छंद झाले. मीच कवी आणि माझा मीच रसिक !

एक जाणीव आकारत गेली : 

'जीवन हे सर्वश्रेष्ठ आहे; सर्व स्थल-कालांत नागरी संस्कृतींनी निर्मिलेल्या सर्व कला, विज्ञाने, धर्म, तत्वज्ञाने व्यापारउदीम, अर्थसंस्था, राज्यसंस्था इत्यादिहून सर्वतोपरी उच्चतम आहे'.

भ्रमनिरासाच्या प्रक्रियेतून जाताना एक रचना, "अशी कविता - एक कोडे" आकारली. तिला अत्त्यानंद उर्फ प्रमोद देव यांनी चाल दिली अन गायली. त्यावर काही नमुनेदार प्रतिक्रिया आल्या. या वाचनीय आहेत. पण कोडे मात्र अनुत्तरित राहिले.

चवाठ्यावरच्या चर्चेत कधी कधी मूलभूत मुद्दा बाजूला होतो. आणि शब्दच्छल राहातो.
— रेमीजीयस डिसोजा

टीप :

1. सुरवातीला दिलेले अवतरण काव्यशास्त्राच्या एका पुस्तकात मिळाले. लेखकाने कवीचे नाव दिलेले नाही. अशाच इतर अवतरणांचे संदर्भ / नावे दिलेली नाहीत. मुक्तछंदात लिहिलेले हे मराठीतले पहिले दीर्घकाव्य आहे असा उल्लेख मात्र आहे.
2. हल्लीच दा विंची "महान कलावंत कि महान वैज्ञानिक ?" Is Leonardo da Vinci a great artist or a great scientist? असा वाद विलायतेत झाला. या चर्चेत मी माझ्या कुवतीप्रमाणे सहभाग दिला. माझा प्रतिसाद या लेखावर आहे.

~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

एक सत्यकथा नावडतीची

एक सत्यकथा नावडतीची

महासरस्वती

शब्दचित्र, रेखाचित्र, छायाचित्र वा चलत्‌चित्र... किंवा विज्ञानातील विख्यात प्रमेय, उदा. H2O, असो; हे वास्तव नव्हे तर केवळ मायावी वास्तव असते. कलेच्या अतिवास्तव surreal अभिव्यक्तित मात्र वास्तवाचे दर्शन होते. पण आपापल्या बोधनेच्या (perception ) पातळीनुसार आपण त्यातले वास्तव जाणतो. त्यालाच आपण सत्य समजतो.

पण सत्य कधीच शब्दात पकडता येत नाही. सत्य केवळ सूचित होते; संतकवींच्या रचनांत हे बघायला मिळते. उदाहरणार्थ 'ॐ' समजायला ध्यानावाचून दुसरा मार्ग नाही, असा माझा समज आहे. (या यंत्र-तंत्र-मंत्र जमान्यात मंत्रावर ध्यान करायला कुणाला फुरसत आहे! मी मश्गुल असतो सिनेमा-टीवी-विडीयोवर नाच-गाणी बघण्यात- ऐकण्यात.)

ज्या क्षणी सत्य शब्दात पकडले असे वाटते तत्क्षणीच ते संपते; ते मग सत्य रहात नाही. त्याचा विपर्यास, विडंबन किंवा विटंबना होते. त्यातून अनर्थ. अराजक, अन्याय मात्र उद्भवतात. याचा इतिहास आजही अशा अनेक घटनांतून बघायला मिळतो. वास्तव किंवा वस्तुस्थिती सतत बदलत असते.

'जीवना'ची Life व्याख्या आतापर्यंत कोणीच करू शकले नाही. जर कोणी 'जीवन' शब्दात पकडले तर 'सत्या'प्रमाणे त्याची पण वासलात लागायची (जसे अर्वाचिन काळातील सुप्रजननशास्त्र eugenics). शब्दकोशांतील अर्थ फारच जुजबी असतात. तरीही आपण जीवन यथातथ्य जाणतो.

 आपणास जीवन समजायला पुस्तकाची गरज नाही. कारण जीवन आपल्याला स्पर्श करते. सत्यपण आपणाला असाच स्पर्श करते : "॥ सत्‌ चित्‌ आनंद ॥". पण त्याची दखल घ्यायचे आपण टाळतो, किंवा आपली हिंमत नसते, एवढंच!

---- 

ता. क. जीवन हा शब्द हल्ली खाजगी, सार्वजनिक व सडकछाप बोलीत एवढा चघळला जातो कि आता तो अश्लील वाटू लागलाय. तो आता श्रम, विश्राम, संभोग इ. अश्लील शब्दांच्या रांगेत जमा झालाय. सगुणरूप सृष्टीची ही देणगी आता विलायती बनियांच्या संसर्गाने बाजारू / बाजारबसवी झालेली आहे. आता वैद्यक, विज्ञान, व्यापार, मनोरंजन, कला... या क्षेत्रांत कोणीही 'जीवना'शी पर्यायाने सत्याशी खेळावे, प्रतारणा करावी! सुसंस्कृत नागरी समाजाने असा 'काळ' – समय / मृत्यू – आमच्यावर आणलेला आहे.

* * *
© Remigius de Souza. All rights reserved.

विलायतेत वेळूची वट वाढते

विलायतेत वेळूची वट वाढते
प्रमुख शब्द :   विलायत - पश्चिमी देश. वाढते - उंचावते, वाढते:  उदाहरण - आमच्या संस्कृतीत जेवण वाढल्याने कमी होत नाही, ते वाढते; आणि जेवल्यावर अथिती 'Thank you' म्हणत नाही, तर आशिर्वाद देतो. 'तुका देव बरें करूं' बोलायची प्रथा बाटग्या कोंकणी किरिस्तावांतपण आहे.

बीबीसी न्यूजवर जेव्हा 'Booming bamboo: The next super-material?' ही बातमी वाचली तेव्हा मी हरखून गेलो. म्हटले आज सूर्य कुठे उगवला!
पण मी जेव्हा त्या बातमीची छापिल प्रत काढून वाचली तेव्हा मला रडावे की हसावे कळेना. माझा विलायते संबंधीचा उरलासुरला भ्रमनिरास मात्र झाला.
आज लोकशाही असो की हुकुमशाही, दोन्ही दृश्य-अदृश्य भांडवलशाही सत्तेच्या मिंध्या! यांना 'अरबी-वसंता'सारखा झटका कधीतरी लागल्यावाचून या सत्ता वळणावर येणार नाहीत.

बांबूला आतापर्यंत "गरीबांचे लाकूड" - "Poor persons' timber" म्हटले जात होते. त्याचे या सत्ता व नफा यांची चटक लागलेल्या भांडवलवाद्यांनी एका रात्रीत बारसे केले : 'विसाव्या शतकाचे लाकूड' - "timber of the 21st Century".
साखरेत घोळलेल्या या नावाआड लपलेला भांडवलशाहीचा 'नवा वसाहतवाद' संपूर्ण लेखाच्या शब्दा-शब्दांत उघड दिसतो. एकविसावे शतक म्हणजे का जादूची कांडी आहे?

बीबीसीच्या बातमी पत्राची भाषा पहा. बांबूच्या उत्पादनाचे त्यांचे माप 'डॉलर' हे चलन आहे, नाही मण, नाही टन आणि नाही 'जमीन' की उत्पादक जनतेची 'जान'! हा 'डॉलर' कधी घसरेल याचा नेम नाही, आणि उत्पादक जनता उपासमारीला बळी जाईल! असे हे पाखंड!
आजच्या जाहिरातबाजीच्या युगात एक असत्य खूप वेळा पुन्हापुन्हा सांगितले की सत्य म्हणून खपवता येते, ही गोबेल्सची नीती सदाकाळ चालत नाही हेपण तेवढेच खरे. मात्र दलितांच्या ध्यानांत ते चटकन येते.

आपल्याच लोकशाही देशाचे उदाहरण घेऊ. नेहरूंची कारकीर्द ते आजपर्यंत किती महाभागांना पुढील विचार शिवला असेल : देशातील सहा लक्ष खेड्यांतील, तेव्हा ४० कोटी, आता १०० कोटी, खेडूत 'केव्हा व कसे व कधी' आपापल्या परिसरांत रस्ते, पूल, शाळा, कॉलेजं, दवाखाने, बँका, कारखाने इत्यादि सोयी स्वतः बांधतील, चालवतील व सांभाळू शकतील? की त्यांनी त्यांच्या दैवानुसार युगानुयुगे तत्कालीन मायबाप सरकारांचे कायम आश्रित होऊन राहायचे?

बांबूची आणि ग्रामीण व आदिवासी जनतेची सोबत हजारो वर्षांची पुरातन आहे. बीबीसीच्या या लेखात जर नवीन काही असेल तर बांबूचे बहुल उत्पादनासाठी भांडवल करायचा सुतोवाच. बस्स! एवढंच! बहुल उत्पादन mass production म्हणजे सत्तेचे केंद्रीकरण हे पर्यायाने आलेच की!
हवा, पाणी, पशू, पक्षी, रक्त... एवढेच काय, इतर मानवसमूहांचे दारिद्य्रपण, कोणत्याही वस्तूचे स्वार्थासाठी भांडवल करण्यात यांचा हातखंडा प्रख्यात आहे.

मितव्ययाच्या साधनाने अपव्यय करण्यात विलायत विख्यात आहे. अशी कितीक उत्पादने असतील ज्यांचे आयुष्य भाताच्या रोपाएवढेपण नसते. तेवढ्यात एकेका नमुन्याची (model) नवी सुधारलेली आवृत्ति बाजारांत येते. जुनी उत्पादने जातात मोडीत.

भाताचे रोप पन्नास दाणे तर देतेच, पण त्या वानसाचा अंशही वाया जात नाही, त्याचे जैव खत होते. आणि जेवणानंतर खरकटं उकिड्यावर किडेमुंग्या, पशूपक्षी यांच्यासाठी रवाना होते. असे हे आमचे देशी मानक (Standard). आमचे सरकार मात्र जागतिक मानकांच्या (Global Standards) सदा मागे लागलेले असते. या संदर्भात सृष्टीच्या सर्व कृतींच्या आलेखनाची मनोज्ञ व्याख्या एका पाश्चात्य शास्त्रज्ञाने केलेली आहे ती उद्धृत करतो.

 THE ATTRIBUTE TO DESIGN IN NATURE

 “In whole organisms, randomness structure is uncommon. Everything seems finely tuned by brutal rigours of natural selection. There are no spare limbs to be found and hardly any dispensable organs. This forced economy of organism design has always limited the use of bodily form as evolutionary timepiece" (Martin Jones, The Molecular Hunt, Penguin 2002).

"पैशाकडे पैसा जातो" एक म्हण आहे. हे कसं घडतं? भांडवलशाही समोर एकच उद्धिष्ठ असते : पैसा हेच 'साधन' आणि पैसा हेच 'साध्य'. जेव्हा साध्य व साधन एक होतात तेव्हा कार्य सिध्दीस जाते. लोकशाही सरकारचे 'साधन' आणि 'साध्य' जर जनता असेल तरच खरोखरीचा विकास व प्रगती साध्य होतील.

वेळू व वेळूचे बेट किंवा वेळूवन सुदृढ जमातीचे वानसांतील एक सुलक्षणी प्रतीक आहे. सर्व जीवमात्राशी याचा सलोखा आहे. गवताच्या जातींत भात, गहू इत्यादि अनेक रानटी जातींचे पुरातन काळात मानवाने गृहसंवर्धन केले. पण याचे मात्र करावे लागले नाही.
वेळू हे संतकोटीत बसणारे कालातीत eternal वानस आहे.

अत्याधुनिक उन्मत्त मानवी समाजांनी, आणि त्यांच्या देशोदेशींच्या देशी चमच्यांनी, सृष्टीपासून शिकावे तेवढे कमीच आहे.

Bamboo- Image BBC © 2012 

 

बांबूला हिरवं सोनं म्हटलंय : सिद्धार्थ जातकांत त्याला वैडूर्याची (cat's-eye) उपमा दिलीय.

— रेमीजीयस डिसोजा
रविवार ०८-०४-२०१२ (आज येशूच्या पुनरुत्थानाचा दिवस - कोंकणीत "इत्रूज" (Easter) म्हणतात. वेळूचे पण पुनरुत्थान होत असते. सृष्टीमातेस माझे सहस्र प्रणाम!)
--
Remigius de Souza
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

रेमीची "विद्रोही कविता": एक व्यत्यासकथा

कविता सुटका करते माझी अनेक जंजाळातून, जेव्हा जेव्हा अशक्य होते तर्कसंगत गद्य लिहिणे एकाद्या घटनेवर, जी होते पीडायायक समस्ताना अन स्वत:ला. जेव्हा अशक्य होते मुद्देसूद लिहिणे, ५०० अक्षरात, ५०० शब्दात, ५०० वाक्यात, ५०० पृष्टांत लिहिले तरीही विपर्यास अटळ असतो. (अशाच एका प्रसंगी लिहिली होती कविता "Who is the giver? Who is the receiver? ": जेव्हा त्या घटनेचे परीक्षण लिहिणे अशक्य झाले होते.)

अशावेळी कविता येते धावून मदतीला, "लिही" म्हणते, "खुंटीवर टांगून व्याकरण आणि सौंदार्यशास्त्राचे नियम". "लिही" म्हणते, "पंधरा किंवा पाचच शब्दात, आनंदाची लकेर किंवा वेदनेची किंकाळी, किंवा भावपूर्ण श्रध्दांजली... भावनेचा उद्रेक..."

होळीच्या उत्सवात भिल्ल कुटुंबांबरोबर जत्रेच्या गावी / जागी जाताना बायामुलींनी गायलेली गाणी आठवतात. "सांदी खुटी ओ ऽ ऽ हेंडो मेला ऽ ऽ ऽ ऽ य ऽ से..." ("चांदी खुंटली - कमी पडली - ओ, चला मेळ्याला..."). गाण्याच्या तालावर डोंगर खडकातून पण चालणे चालणे रहात नाही, त्याला नाचाची लय येते आणि मैलांचे अंतर कधी कसे संपते कळत नाही.

"ग्यानोबाबा तुकाराम माऊली" बोलांवर वारकरी स्थल - काळाच्या परिमितींच्या पार जातात.

"जो! जो ना बा पाणी!" ("बघ! बघ ना आई पाणी!") एसटी बसमधली एक तरुणी उत्स्फूर्त शब्दात आईला सांगते. ती लग्नाच्या व्हराडाबरोबर आहे. काठेवाडहून ते व्हाराड बडोद्याला जात होते. बस खेडा जिल्ह्यात आली. ठिकठिकाणी पाण्याची डबकी साठली होती. हे लोक तीन वर्षे अवर्षणाच्या झळा सोशित आले होते. तिच्या वडिल मंडळीने अशी अनेक अवर्षणे अनुभवली असतील. त्या यौवनेच्या पाचच शब्दात त्या सर्वांची आर्तता आणि आनंद एकाच वेळी व्यक्त होत होता.

"होळये माय तुजां रोंबाट गे
चिचेचां पान तुजां आंबाट गे"
कोकणात होळीच्या उत्सवात लहानपणी ऐकलेले हे गाणे. होळी-आईला जेवणात चिंचेचे पान पण पुरेसे होते.
तीच गोष्ट खेडोपाडीं बायकांच्या जात्यावरच्या श्रमापरिहार करणारया ओव्यांची.

अशा एक-दोन ओळींच्या अभिव्यक्तित -- मग ती अभिजात कविता, गीत नसेल, त्यात कल्पनाविलास नसेल, त्याना साहित्य विशारदांची मान्यता नसेल, पण वास्तव जीववनाचे काव्य ओतप्रोत भरलेले असते.

तृतीय जगत आणि चतुर्थ जगत इंडियातील (Third World and Fourth World India) सहा लाखांहून अधिक खेड्यात लोक गीतांचे तसेच इतर साहित्याचे केवढे भांडार भरलेले असेल याची कल्पनापण करत येणार नाही। दूरदर्शनवर आणखी शंभर वाहिन्यापण त्यांचे प्रतिनिधित्व करायला पुरे पडणार नाहीत.

कुठेही उधळपट्टी नाही. अपव्यय नाही: नाही शब्दांचा, नाही जीवनावश्यक साधनसामग्रीचा. इंडियातील कोट्यावधी शेतकरी, खेडूत, आदिवासी जनतेला उधळपट्टी परवडणारी नाही.

त्यांचे हे धोरण "प्रथम जगत इंडियाच्या" (First World India) अगदी उलट आहे, मग तो ताजमहल असो की चंद्रयान असो, बॉलीवूड असो की टेलीवूड! पण हे "प्रथम जगत इंडियन लोकांच्या मट्ठ मेंदूत जाईल तेव्हा ना? माझा हा ब्लॉगपण याला अपवाद नसेल!

त्या अद्वितीय लोक गीतांचे काही कण लहानपणीच माझ्या कानावर पडले हे माझे सुदैवच. त्या दिवट्यांचा प्रकाश पण या अरण्यातील अंधारलेल्या रात्रीं पुरेसा होतो, हरवलेल्या शब्दांचा, अर्थांचा, सूरांचा, मुद्रांचा, नादांचा शोध घ्यायला -- वाट दाखवायला -- दिशा दाखवायला.

माझे देशी मानस जाणते, "जीवनासाठी कला" आहे, "कलेसाठी कला" नाही. माझे जे काही विलायती सांघिक पध्दतीने शिक्षण झाले ते काही फारसे परिणामकारक ठरले नाही. मी जरी अंशत: नागरी समाजाचा (civilized society) भाग असलो तरी त्यानेही काही फरक पडत नाही.

माझा एक साधा सरळ समज किंवा विश्वास किंवा श्रध्दा आहे:

"जीवन सर्वश्रेठ आहे; कला - विज्ञान, धर्म - तत्वज्ञान इत्यादी पेक्षा श्रेठ आहे, ही सारी केवळ साधने आहेत. जीवन या सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, श्रेष्ठतम आहे."

रेमीची मराठी बोली प्रस्थापित संकल्पनेतून अंशत: तरी मुक्त झालीय. तरी तिचे लोकगीतापर्यंत -- लोकसाहित्यापर्यंत पोहोचणे बाक़ी आहे. ही झाली प्रवृत्ती, महत्वाकांक्षा नव्हे.
~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

बांबूला काटा आला!

बांबूला काटा आला! बांबूला मुंबईत फुले आली!!

"चव्वलाच्या नादात पाणपोया ~ वाहून गेल्या" — हे रस्ते, हे रस्ते

माझा पत्ता : मुक्काम - मुंबई, पोस्ट - इंडिया । विस्थापितांची मुंबई - १ 

प्रथमच सांगतो, आमच्याकडे कोकणात कोणी 'बांबूला फुले आली' असे म्हणत नाहीत. हे चक्क इंग्रजीचे भाषांतर आहे; हा केवळ सांस्कृतिक संक्रमणाचा परिणाम आहे. संस्कृती लोकांना मिळालेली सृष्टीची देणगी आहे. भाषा केवळ संस्कृतीची, पर्यायाने लोकांची अभिव्यक्ती असते, जी नैसर्गिक जैवविविधतेने घडवलेली असते. इंग्लंडला बांबू होत नाही हे लक्षात घ्यायला हवे.

निवारा बांबूचा - विस्थापितांची मुंबई - २ 

सामान्य ग्रामिण जनतेला 'बांबूला काटा आला' ही बातमी म्हणजे त्यामागून येणार्‌या अवर्षणाची आकाशवाणी असते. हा एक समज आहे की वास्तविकता आहे याला मी कधीच आव्हान देणार नाही. असे वारसाने आलेले अनेक आडाखे त्यांच्यापाशी असतात.

निवारा बांबूचा - विस्थापितांची मुंबई - ३

बांबूला काटा आला (फुलं आली असं म्हणणं क्रौर्य आहे की अभद्र?) म्हणजे बांबूचे मरण आले. आयुष्याच्या अखेरीला आपल्या बीजांचे भरघोस पीक देऊन तो देहदान करतो. असे हे हरकामी विलक्षण वानस आहे. सारीच गवते अशी असतात. किंबहुना सर्व वानसे अशीच असतात. आपले सर्वस्व 'पर्यावरण, पारिस्थितिकी व उर्जा' यांसाठी स्वाहा करतात. पण यापरी हा, एकमेवाद्वितीय! 

फक्त नागरी बुद्धिमंत मानव आणि त्यांचे कर्तुत मात्र याला अपवाद असतील. 

बांबूचे खुंट-भांडवलशाहीचे भोगवादी सौंदर्यशास्त्र

बांबूच्या बीया उंदरांना मेजवानी असते! आणि उपासमारीनं पिडलेल्या माणसांना अन्नाचा घास!!

    बांबूचे बीज तांदळाच्या दाण्याएवढे असते. जमीनीत पडलेल्या बीजातून / बेटात बांबू पुन्हा रुजतो आणि वाढतो. त्याच्या जातीचे इतर बांबू कोठेही असले तरी त्याना एकाच वेळी काटा येतो.

    खरंच, कोणत्याही जातीच्या वेळूचे वय कोणाला सांगता येईल? कदाचित एकाद्या शेतकरी आजी-आजोबाना कुंपणातल्या बांबूचे वय आठवत असेल. किंवा आदिवासींना माहित असेल, कारण त्याना पिढ्यानपिढ्या परंपरेने ज्ञानाचा वारसा मिळतो!

॥ मुंबईत बांबूची फुले ॥ 

विस्थापितांची मुंबई - ४

या महानगराच्या महामार्गांवर मी पायी भटकताना नजरेस पडतात कैक बांबूची फुले. 

   अनेक उड्डान-पुलांखाली, फूटपाथवर, गटार-नाले-रेल्वेलायनी-महामार्ग यांच्या शेजारी... उघड्यावर आणि झोपडपट्ट्यांत (सरकारी परिभाषेत : गलिच्छ वस्ती). 
    येथे साठ लक्ष बांबूची फुले रोज फुलतात, रोज निर्माल्य होतात व पुन्हा नव्याने फुलतात. 
    हे आहेत भारताच्या औद्योगिक यंत्र-तंत्र-मंत्र या "विकासाच्या आधुनिक साधनाने" विस्थापित केलेले लोक. 

गेली पाच हजार वर्षें या जनतेने राजे-रजवाडे, संस्थानिक, सम्राट, बादशहा यांची तळी उचलून धरली. त्यांच्या आपापसांतिल वैमनस्यांत हे मृत्युमुखी पडले. 

विनामूल्य विश्राम - विस्थापितांची मुंबई - ५ 

त्यांच्या अहंकाराची स्मारके उभारण्यासाठी अनेक खर्व-निखर्व मोलाचे रक्ताच्या घामाचे पाट वाहिले.

    लोकशाहीच्या नावाने आजही तेच शोषण चालले आहे. कायद्याने ते वाजवी असेलही. पण कुठे आहे न्याय?
    आता जो विकास घडवला जातोय त्याचा लाभ कोणाला व कसा होतोय? आता लोकांना विकासातील विषमता नजरेस येत आहे. काही व्यक्ती व संस्थांच्या  सामाजिक बांधिलकीच्या जाणीवेमुळे भ्रष्टाचाराची कुलंगडी उघडी होताहेत. पण अजून किती वर्षांची, दशकांची, शतकांची वाटचाल पुढे आहे? याचे निदान करणारा कोणीही तंत्रज्ञ, शास्त्रज्ञ, प्रेषित आज अस्तित्वात नाही.
    साकल्याने पाहता, या वस्तुस्थितीमुळे केवळ घृणा येते, शिसारी येते, किळस येते.

विस्थापितांना मुंबईत रोजच अवर्षण - १ 

केवळ मुंबईतच सुमारे साठ लक्ष, घरवाडीला मुकलेले, विस्थापित रोज अवर्षणाच्या छायेत रहातात. हे अवर्षण केवळ पाण्याचेच नाही. त्यात अन्न, निवारा, आरोग्य, शिक्षण... आले. आणि सर्वात भयानक : 'उद्या' हा शब्द त्यांच्या भाळी लिहिलेला नाही.

विस्थापितांना मुंबईत रोजच अवर्षण - २

सर्व देशभरच्या विस्थपितांची खात्रीलायक आकडेवारी नाही, कारण ही माणसे देशाच्या शिरगणतीत अजूनही नाहीत.

 अध्ययनाचे अध्ययन - सृष्टीची देणगी । विस्थापितांची मुंबई - ६

विकासाचे नियोजन व अंमलबजावणी यांचे "साधन आणि साध्य" कोणत्याही लोकाभिमुख राज्यात केवळ "जनता" हेच असले पाहिजेत, भांडवलशाहीचे यंत्र – मंत्र – तंत्र नव्हेत.  

हे जेव्हा साध्य होईल तेव्हाच सामाजिक, आर्थिक, राजकीय, शैक्षणिक विकासाचे संतुलन साध्य होईल. दुसरा कोणताही नियम - सिद्धांत - प्रमेय - पर्याय  युक्त नाही.

रेमीजीयस डिसोजा 

मुंबई । २१.०२.१२

टीप: वरील सर्व छायाचित्रे रेमी डिसोजा याने काढलेली आहेत.
~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

॥ कर्मसन्याशाची जलसमाधी ॥

॥ कर्मसन्याशाची जलसमाधी ॥

किरिस्तावांची दफनभूमी (फोटो : रेमी डिसोजा)

आजच्या सुधारलेल्या नागर समाजात जगणे  तर  महागले, त्याहूनही मरण महागले. 

नैसर्गिक जगणे व  नैसर्गिक मरणही आता दुरापास्त झाले.

 १

त्याच्या तर्काच्या अंती होतसे  काम-लोप
ना ऊर्जा-विनियोग ना श्रम,
जे गेले त्याच्यामागे  नाही जाणे
नाही अनुताप जरी,
वा जे न परते कदापि
वातावरणात अशा,
असो वैरभावी वा उभयभावी
स्वाभाविक वर्तन परी
जेव्हा तन अणि मन
अन आत्मा असती सुसंवादी
२
अंतर्यामी अंतरीक्ष स्वायत्त
नसे अचेतन जड वस्तू
नसे गुलाम ना राहे अलिप्त
बाह्य जगतापासून
असे तेथे निर्भय जावानल
कदापि विझवता न येणारा
क्षूद्र यकच्र्छित सांघिक वेडांना,
जीं येती लाटामागून लाटानी
ज्या उंचावती, कोसळती नी नाहीशा होती.
स्वेच्छेचे निर्वाण अंतर्ज्योतीचे

मीलन योजिले जीवनदात्या जळीं.

मुंबई

(मूळ इंग्रजीचे (Non-action Action) भाषांतर)
* * *
टीप १ : एक कल्पनाविलास
आभाळाचा टिचभर तुकडा त्याला होता पुरेसा जगायला, ज्यावर नाही कुणाची सत्ता. जन्मतः होती त्याच्या पायांवर भिंगरी. ती त्याला घेऊन फिरली जन्मभर घरवाडी बकोटीला मारून गांवोगांव, विंचवाचे बिर्‌हाड पाठीवर म्हणतात तसे; असा होता एक दरवेश!
त्याने कधीं  नाही केला संग्रह, नाही ठेवल्या आकांक्षा, अपेक्षा, ना ध्येय, ना लक्ष्य. या गोष्टी जीवनाने त्याला कधी सांगितल्याच नव्हत्या. ती सारी गणिते होती नागरी सत्तेने मांडलेली आणि सत्तेच्या भक्तांची व गुलामांची. ती गणिते होती नागरी संस्कृतिने जन्मास घातलेल्या सत्तेच्या दुष्टचक्रात जे अडकले त्यांनी निर्माण केलेली.
सत्तेच्या या चक्राने नैसर्गिक जगणे व मरणे माणसाला दुरापास्त करून ठेवले. यातूनही त्याने मार्ग काढला.
सर्वांत सहज असा मार्ग : मरणोत्तर नाही जाळणे - ऊर्जेचा व्यय टाळणे, नाही गाडणे - जगायला जमीन नाही मग महागले मरणे.
राहिले जळ - जेथे जीवन गवसले तेथेच अर्पिणे.

Underwater life & death

 चित्रसंदर्भ : इंटरनेट

टीप २ : नुकतीच बीबीसीवर बातमी वाचली : New body 'liquefaction' unit unveiled in Floridafuneral home (BBC News Science-Environmrnt). फार गम्मत वाटली. एकीकडे पर्यावरणाच्या नावाने बोंबा मारायच्या आणि सर्व मानवजातीला कारणीभूत ठरवायचे, दुसरीकडे नैसर्गिक पर्यावरणाचा विनाश करायचे नवेनवे मार्ग शोधायचे!

~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.|

मेटाफिक्शन - व्यत्यासकथा (metafiction): एक वाङमय प्रकार

व्यत्यासकथा (metafiction): एक वाङमय प्रकार

९-८-२०११ ऑगस्ट क्रांती दिन

'i'ness (self-portrait) 'मी'पण (स्व-प्रतिमा) 

  १९६७ साली खडूने चितारलेली ही स्वप्रतिमा 'i'ness graphic - 'मी'पण - शोधते,

 पण रूढ शैलीचे / प्रथेचे विडंबन करताना स्वत:शी प्रामाणिक राहते.
विज्ञानात जसे संकेत चिन्हे येतात तसे हे एक भौमितिक चिन्ह!

व्यत्यासकथा (metafiction) [टीप १] हा साहित्यप्रकार हल्लीच्या इंग्रजी साहित्यात आढळला. याची ठाम व्याख्या नाही किंवा ज्या आहेत त्या संदिग्ध आहेत. हे एक बरं झालं. ठळक अर्थ असा : यांत कथा असते जी वास्तव असते, बातमी असते पण हे बातमीपत्र नसते, समीक्षा, भाष्य असते. थोडक्यात - व्यत्यासकथा ही संकल्पना आहे, तंत्र नव्हे.

हे असते एकप्रकारे प्रस्थापित चौकटीच्या बाहेर जाणारे चित्र! किंवा शाब्दिक त्रिमिती 3D दृश्य असं पण म्हणता येईल? अथवा भारतीय पारंपरिक शैलीतील चित्राप्रमाणे, ज्यात perspective [टीप २] नसतो, पण वस्तुस्थितिच्या बाजू व तल दिसतात; हेपण त्रिमिती दृश्य असते. आणखी जवळचे उदाहरण- भारतीय कथा-कीर्तन. व्याख्येपेक्षा उदाहरण देणे अधिक बरे असे मला वाटते. व्याख्या वस्तुस्थितीला मर्यादा घालतात, कप्प्यात बसवतात. हे तर अनैसर्गिक आहे.

मी १९७५-८०  च्या दरम्यान इंग्रजी गद्य लिहायला सुरवात केली. त्यापूर्वी कोंडलेली वाफ काढण्यासाठी मराठी, कधी इंग्रजी, पद्य लिहित असे; ही माझी खात्रीची सुरक्षा झडप (वेड लागू नये म्हणून हा स्वाभाविक प्रतिकार/ईलाज असावा) होती. रेखा-रंग चित्रेपण चितारीत असें. पण ही स्वत:साठी होती. आता वाटले त्यांना ब्लॉगवर ठेवावे.

पिकासो-डोरा

हे इंग्रजी निबंध (?) मी कांही परिचित जाणकाराना वाचायला दिले तेव्हा माझे कसे हसें झाले असेल याची कोणीही कल्पना करू शकेल. एकाने सांगितले यात syntex नाही. कोणी म्हटले यात संदर्भ, प्रमाणे देऊन गृहित प्रमेय सिद्ध केलेले नाही. कोणी म्हणाले 'वेडा', कोणी म्हणाले 'कवी'; अर्थ एकच : हे गद्य लेखन कोणत्याही चाकोरीत बसत नव्हते- अजूनही नाही. शुद्धलेखनाचे तर विचारूच नका. (इंग्रजी माझी तिसरी भाषा!) एकूण सारे काही उलटेपुलटे दिसत होते, पिकासोच्या चित्रासारखे.

चारपाच वर्षांपूर्वी माझ्या ध्यानात आले, इंग्रजीत ज्याला metafiction म्हणतात ते हेच असावे. लेखन असो की चित्र असो, कच्चे मडके ठोकून थोपटून घडवावे लागतेच. तरीही साकल्याने लिहिलेल्या बहुपेडी साहित्याला कधी मान्यता मिळेल माहित नाही.

भारतीय परंपरेत 'जीवनासाठी कला' असते; 'कलेसाठी कला' ही आहे आधुनिक पाश्चिमात्य धारणा. इंडिक भाषांत 'काळ' याचे अर्थ आहेत 'समय व मृत्यू'! हे सर्वाना माहित आहे. घड्याळावर वाटप केले तरी काळ किंवा वेळ तेथेच असते. बदलतो ते आपण, आपणच निर्माण केलेला "जमाना". कारागिरी (vocation) गेली व प्रव्यवासाय (proffession) आला.  काळाच्या कप्प्यात प्रव्यवसायिक उच्चभ्रू लोक तंत्रज्ञानाच्या वेगवान पटरीवर दौड करू लागले. व्यावसायिकाना सलाम!

सर्जनशीलता काय केवळ शिल्प-चित्र-लेखन-अभिनय इ. कला निवडक वर्गाची - प्रतिभावंतांची मिरासदारी आहे? तिची उपलब्धी सर्वानाच आहे. ती नाकारणे म्हणजे निसर्गदत्त जन्मजात देणगीचा निव्वळ अवमान आहे.

अर्थात असे भेद करणे हे सत्तभिलाषी नागरी संस्कृतींचे व्यवच्छेदक लक्षण आहे, जसा वेश्या-व्यवसाय (उदा. देवदासी नृत्यांगना). कधी काळी या देशांत ६४ कला उपलब्ध होत्या, ज्या लोकाभिमुख होत्या.

ब्रिटिश-बनावटीच्या अभ्यासक्रमात चौसष्ट कला गुदमरल्या. हे आम्ही देशाभिमानी आमच्या 'मानसिक गुलामगिरी'त विसरून गेलो. 'बौद्धिक भ्रष्टाचार' हे त्याच दुसरे नांव - जो सर्वात अधिक भयानक!

या मानसिक गुलामगिरी किंवा बौद्धिक भ्रष्टाचार यावर एकच इलाज : तथाकथित सामान्य जनांनी विधायक सर्जनशीलतेची - सरस्वतीची - कांस धरणे. मग ती आराधना कोणत्याही माध्यमाने का करेनात! त्याकरिता रोजव्यवहारातील यांत्रिकीपणा काढून टाकावा लागेल. मग पुढची वाट आपोआप तयार होते, सुकर होते!

मी या निबंधाना  "व्यत्यासकथा" नांव देणे म्हणजे  कांट्याने कांटा काढण्याचा जीजुत्सू प्रकार आहे. रेमीच्या बोलीचा हा एक प्रयोग एवढेच!

टीप १. Metafiction - याला परिभाषा कोशांत पर्यायी मराठी शब्द नव्हता. तेव्हा मीच एक जुळवला, 'व्यत्यासकथा'.
टीप २. Perspective - सरकारी परिभाषा कोशात याला यथार्थदर्शन, परिदर्शन, सम्यक्‌दर्शन, त्रिमितिदर्शन हे पर्यायी शब्द दिले आहेत. याना वहिवाटीने अर्थ येईल. अशा दृश्याचे वैशिष्ठ्य असे : ज्या भागाला 'महत्व' द्यायचे तो सामोरा आणायचा, इतर मजकूर पार्श्वभागी एक, दोन किंवा तीन बिंदूंत अस्तंगत होत शून्यात जातो. असे दृश्य आधुनिक समाजातपण नजरेस पडते.

~ ~ ~ ~ ~ 
© Remigius de Souza. All rights reserved.|

मध्यांतर ओटीवर

एक मध्यांतर या ब्लॉगच्या ओटीवर 

माझ्या घराची ओटी

हा ब्लॉगच आहे मध्यांतर, जशी पारंपरिक ग्रामिण घराला असते ओटी. एक आंतले जग - वैयक्तिक, खाजगी ; एक बाहेरचे जग - जळ, जमीन, वानसें, वनचर, सगेसोयरे, शेती, नेआण...

दोन्ही जगे कार्यरत असण्याची - श्रम, विश्राम, स्वास्थ्य, अध्ययन आणि प्रजनन या सृष्टीने सजीवांना प्रदान केलेल्या पांच अंगभूत स्वायत्त कार्यांची; व्यक्ती आणि समष्टीची.

सिनेमाघरालापण ओटी हवी असते. अंधारातून उजेडात येण्यासाठी. मायावी वास्तवाच्या दुनियेतून वास्तव जगात येण्यासाठी! उत्तरेच्या शीत कटीबंधातून दक्षिणेच्या उष्ण कटीबंधात यायला!

वर उल्लेखलेल्या नैसर्गिक पांच कार्यात जसे संतुलन हवे तसेच वास्तव आणि मायावी वास्तव यात पण हवे; शारीरिक व मानसिक स्वास्थ्य सांभाळण्यासाठी या संतुलनाची अनिवार गरज असते.

कारण साधेच आहे. आजच्या ET-IT च्या युगात, पर्यायाने औद्योगिक संस्कृतीत, अनेक माध्यमातून 'मायावी वास्तवता' अती अवास्तव बोकाळलेली आहे यात शंकाच नाही. एव्हढी की कुप्रसिद्ध गोबेल्सच्या तंत्रामुळे आपल्याला हेच सत्य वाटू लागते. मग आपण मायावी वास्तवाचा उपभोग घेत असूं, किंवा ते निर्माण करण्याचे करण्यासाठी उपजिविकेचे  काम करीत असूं.

घराची ओटी म्हणजे आंतबाहेर येणे-जाणे यांमधील सबोध जाणीवेचे मूर्त साधन (concious entry and exit) असं आल्डो वान आय्‌क हा वास्तुविद म्हणतो. याची सर्वपरिचित उदाहरणे: मंदिराचे गोपूर, किंवा घराचे प्रवेशद्वार जेथे तोरण बांधले जातें, समोर रांगोळी घातली जाते !

मला वाटते ब्लॉगचं पण असंच काहीसं.
मात्र येथे आपले सर्वच परिचित आपला ब्लॉग वाचायला येतीलच असं नाही. 
पण खेडेगांवात दोनशे घरांतली बाराशे पंधराशे लहानथोर माणसे सर्वांनाच परिचित असतात. त्याशिवाय पंचक्रोशीतील इतर व्यक्ती परिचित असतात. खेडेगांवात समष्टीचे विश्व प्रसारण पावते व आपले खाजगी विश्व लघुत्तम किंवा किमानोत्तम होते; त्यामुळे आपल्याला ओळखीची - स्वत्वाची - (identity) उणीव कधीच जाणवत नाही, भासतही नाही. समष्टी एकसंध जमात बनते. मग घरातल्या लग्न-बारशाच्या कार्यासाठी नारळ घेऊन तोंडी आमंत्रण दिले तरी चालते. शेवटच्या रवानगीसाठी लोक स्वत:हून जमा होतात.

पण* ब्लॉगचे अस्तित्व "जगभर अरण्य" - जाल (www: world wide wilderness) अशा अवस्थेत असते. यास्तव मला नेहमीच जाणीव होत असते : एवढे महागडे माध्यम कशासाठी कितपत वापरायचे? वैयक्तिक बाबींना येथे जागा नाही. तरीपण लिहिणारा मी व लेखनातला मी आणि वाचणारा मी (वाचक) हे जाणता-अजाणता एकमेकास, दुसर्‌यास किंवा स्वत:स पहात असतात.

मायावी वास्तव:
शब्द किंवा चित्र - जसे 'झाड' हा शब्द किंवा झाडाचे चित्र केवळ मायावी वास्तवता असते; ते कधीच सत्य, वास्तव नसते. आपली बोधना (perception) त्या शब्दाचा / चित्राचा अर्थ दाखवते. जितकी बोधना विस्तृत, प्रगल्भ तेवढा त्याचा अर्थही. म्हणून प्राचीन सूक्ताचा साकल्याने अर्थ समजणे कधीकधी दुष्कर होते. मग आदिशंकराचार्य एका कडव्यावर वीस कडव्यांची टीका लिहितात, आचार्य रजनीश वीस पृष्ठांची टिप्पणी लिहितात. 'ॐ' हे संकेत चिन्ह (icon) कोणाला क्षणार्धात समजले असेल. पण या लेखकाला मात्र कधी समजेल याची खात्री नाही; उगाच भावूक होण्यात काय अर्थ?

(आज गटारी अमावास्या!)

~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.|

'जाल' ऑक्टोपस रेमीचे (स्वप्रतिमा)

जाल ऑक्टोपस रेमीचे (स्वप्रतिमा):
कला आणि/की व्यत्यास-कथा

‘Tentacles’ | Remigius de Souza | Water colour on handmade paper

विलायातेत ऑक्टोपस पॉल एक दिवस अचानक प्रकाशात आला. निमित्त काय तर हल्लीच झालेल्या जागतिक फुटबॉल स्पर्धेच्या निकालांचे त्याने केलेले भविष्य खरे ठरले. आणि प्रथम जगत देशांत एकच खळबळ माजली.

ट्वीटरवर संदेशांची एवढी नोंदणी झाली की त्या गर्दीमुळे ट्वीटर साईट काही तास बंद पडली. एवढा अंधविश्वास, की श्रद्धा! तोही पुढारलेले समजल्या जाणार्‌या समाजात! विलायतेत एका देशाच्या सरकारने तर त्या जनावराला विकत पण घ्यायची तयारी दाखवली.
 

रेमी डिसोजाची 'जाल' (Tentacles) ही स्वप्रतिमा ब्लॉगवर प्रसिद्ध झाली. पण कुणाचा केसही हालला नाही. रेमी सहसा स्वत:ला कधी आरशात पाहात नाही. कारण त्याला ऑक्टोपस दिसतो. मग मुंबई महानगरात भटकंती करताना त्याचे काय हाल होत असेल बरे?
 

कॉंक्रीटच्या या जंगलात कांचबंद गगनचुंबी इमारतींत गिळंकृत झालेली बकाल वस्त्यांतील लक्षावधी माणसे (त्याचे आदिवासी व किसान सगे-सोयरे) त्याला दिसतात. पण मुंबईचा कारभार मात्र कधी ठप होत नाही.
 

ऑक्टोपस पॉल तेव्हा बच्चा होता. त्याच्या जमातीला व निसर्गनिवासाला मुकलेला. काही महिन्यानंतर तो मरण पावला.सुटला बिचारा!

ऑक्टोपस पॉल मरण्यापूर्वी त्याला कोणी पुढील भविष्य विचारल्याचे ऐकिवात नाही: "काही शतकांतच झपाट्याने अत्यंत बलवान झालेला हा आधुनिक औद्योगिक समाज (Industrial Civilization) कधी विनाश पावेल?"
 

अहो विचारता काय! बलिष्टांच्या बलस्थानांत त्यांचे मर्मस्थान असते. भस्मासुराची गोष्ट पुन: पुन्हा घडत आलीय. तो बलाढ्य औद्योगिक समाज खरं पाहता ऑक्टोपस पॉलबरोरच गेला.

या स्वप्रतिमेत  रेमी स्वत:ला नैसर्गिक पर्यावरण गिळंकृत करताना पाहतो. हा त्याचा दैव दुर्विलास म्हणा, किंवा अनिच्छेने नशिबी आलेला भोग म्हणा, किंवा औद्योगिक समाजावर केलेली प्रच्छन्न टीका म्हणा! शब्द, चित्र, चित्रपट, पोथ्या, पुराणे, अवतार, प्रेषित... सर्व काही करमणुक किंवा कमाई करण्याची साधने. काही फरक पडत नाही.

या चित्रात रेमी स्वत:लाच हसतो!

~ ~ ~ ~ ~ 
© Remigius de Souza. All rights reserved.|

धू ऽ ऽ ऽ म - वन्, टू' थ्री, फोर...

 ॥ धू ऽ ऽ ऽ म - वन्, टू, थ्री, फोर...॥

महिषांची चढाई । कमाटी बाग, वडोदरा । १९६९

 स्टुडिओत मधल्या विरामाची वेळ होती. आणि मला दृष्टीभ्रम (apparition - आकृति-आभास अशा अर्थाने) झाला असावा. कित्येक यमदूत चढाई करून येताहेत असे दिसले.

खरं पहाता खिडकीतून फक्त कमाटी बागेतील मनमोहक उपवन दिसत होते, चिमण्या पक्षांचें संगीत सतत ऐकू येत होते. नागरी निवासात - urban habitat - निसर्गाच्या सान्निध्यात वास म्हणजे अलभ्य लाभ! अहो भाग्यम! मग हे रेडे आले कोठून? कदाचित ही भविष्यवाणी असेल! तो क्षण आणि ती नोंद भूतकाळांत जमा झाली होती.

मुंबईस आल्यावर मात्र गेल्या काही वर्षांत मला हे चित्र वारंवार आठवतेय. रस्त्यावर चालताना भरवेगाने फटफटीवरून येणारे स्वार पाहिले की काळजात धडकी भरते. वाटते यमदूच येतायत.

मुंबईत काही भागांत तर रस्त्यावर चालणार्‌या बायकांच्या गळ्यांतले सोन्याचे दागिने खेचून काढण्यापर्यंत काही फटीफटीस्वारांची मजल गेली. पोलिसांनी अशा कांही वाटमारी करणार्‌याना पकडले पण. याना कुठून प्रेरणा मिळाली असेल हे सांगायला नको.

वास्तवता - reality, मायावी वास्तवता - virtual reality, व अतिवास्तवता surreality यांतील भेद व सीमारेषा केव्हा लोप होतात ?

हे समजणे आजच्या सांस्कृतिक संक्रमण काळांत अत्यंत क्लिष्ट व पेचाचे झालेले आहे. भावविवशतेने तर हे समजणे अधिकच दुष्कर होईल. याचे उत्तर कोण देईल? सरकार ज्याला अन्न-पाणी-निवारा-उपजीविका हेच मूलभूत प्रश्न कधी सोडवता आले नाहीत? की गोरे देवदूत ज्याना त्यांच्या समृद्धिने निर्माण केलेले प्रतिविश्वाचे यक्षप्रश्न सोडवता येत नाहीत?

एक आख्यायिका आठवते. गोरे साहेब खंडाळ्याच्या घाटात मुंबई व पुणे जोडण्यसाठी रस्त्याचा शोध घेत होते - सर्वेक्षण करीत होते. प्रश्न फार अवघड होता. काहीं दिवसानंतर न राहावून तेथे येणार्‌या एका धनगराने विचारले "काय अडचण आहे?"

गोरे आमच्या भाषा शिकले पण आमची संस्कृती त्याना कधी समजलीच नाही. (आणि मलातरी कितपत समजलीय शंकाच आहे!) कारण संस्कृती लोकसमूहात स्थित असते, पुस्तक-चित्र-शिल्प-इमला इ. यांत नसते - या तिच्या अभिव्यक्ती होत.)

एक आख्यायिका आठवते. गोरे साहेब खंडाळ्याच्या घाटात मुंबई व पुणे जोडण्यसाठी रस्त्याचा शोध घेत होते - सर्वेक्षण करीत होते. प्रश्न फार अवघड होता. काहीं दिवसानंतर न राहावून तेथे येणार्‌या एका धनगराने विचारले "काय अडचण आहे?"

गोरे आमच्या भाषा शिकले पण आमची संस्कृती त्याना कधी समजलीच नाही. (आणि मलातरी कितपत समजलीय शंकाच आहे!) कारण संस्कृती लोकसमूहात स्थित असते, पुस्तक-चित्र-शिल्प-इमला इ. यांत नसते - या तिच्या अभिव्यक्ती होत.)

त्या लंगोटीबहाद्दराने त्याना रस्त्याची आखणी दाखवली. तेव्हा कुठे सायबाच्या डोक्यात उजेड पडला. त्यानी त्या धनगराला तेथेच गोळी मारून ठार केले. तो रस्ता अजूनही आहे. (ताजमहालच्या वास्तुशिल्पीची ज्याचे हात प्रेमाचे प्रतिक बांधणाऱ्या बादशाहने तोडले ही गोष्ट सर्वश्रूत आहे.)

लोकांच्या प्रश्नांची उत्तरें त्यांच्यापाशीच असतात, व तीं उत्तरे समष्टीनेच शोधायची असतात. धुरिणांजवळ उत्तरें नसतात, फक्त आज्ञा असतात.

॥ सरता पालव ॥
वरील चित्रांतील आकृति-आभास दुसर्‌याही एका भविष्याची नांदी असवी. जागतिक (Global) स्तरावरून अनेक नव-वसाहतवादी महिष वेगवेगळे बुरखे पांघरून आक्रमण करणार होते - नाही, त्याची सुरवात झाली होती. अमेरिकेतून 'Peace Corps' चे स्वयंसेवक संकरित बियाणांचा प्रचार करायला गुजराथेत खेडोपाडीं दाखल झाले होते. अनेक उदाहरणे आहेत, त्यापैकी हा एक मासला.

-------------

View Kamati Bagh in a larger map

~ ~ ~ ~ ~ 
© Remigius de Souza. All rights reserved.|

तांबूस मायणी काम हवे कुणा

तांबूस मायणी काम हवे कुणा? : एक व्यत्यासकथा  (metafiction)

भातशेती

मुंबईत पावसाला सुरवात झालीय. गांवाच्या - कोंकणच्या आठवणीने काळजात उमाळे येतात. आता पेरणीला सुरवात झाली असणार! शेतात काम करायला घरांत - गांवांत माणसे उणी पडणार! जो उठला तो शहरात जातो. पूर्वी हातात चलन नसायचे, पण कधी कमतरता भासली नव्हती. आता चालनावाचून पाऊल पुढे पडत नाही... असे कैक विचार मनात खळबळ उठवतात.

तांबूस (brown) मायणी (collar) काम म्हणजे शेती - कृषीकला. इलेक्ट्रोनी-माहिती-तंत्र (ET-IT) युगांत अशा कामाला कोण बरें तयार होईल? सर्वांना सफेत मायणीचें किंवा निळ्या मायणीचें काम हवें असतें, नगद पैसे देणारें काम हवें असतें. कुणाला पोटापाण्यासाठीं काम नको. बापजाद्यांनी कमाई करून ठेवलेली आहे नं! मातीचिखलांत, ऊन-हींव-पावसांत शेतीकाम कोणाला करायाचे आहे? सुधारलेल्या प्रगत जमान्यात माती अस्पृश्य झालेली आहे आणि शेतकरी नगण्य झालेले आहेत.

शेतकाम म्हणजे कृषीकला, कला व विज्ञान यांचें संयुग; जैवतंत्राचे (biotechnology) उगमस्थान; पंचमहातत्वांशीं सतत संपर्क.

"उत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ट नोकरी"
कोणता होता तो जमाना जेव्हां "उत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ट नोकरी" ही म्हण आमच्या कानावर नेहमी यायची? त्यावेळीं आमचा देश स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावार होता. काय स्वप्नें पाहिलीं असतील आमच्या कष्टाळू कृषीवलानीं?

आज वेगळाच प्रकार नजरेस येतोय. शेतकरी कर्जबाजारी होतोय, आत्महत्येचा मार्ग पत्करतोय, सुयोग्य शिक्षणाला वंचित राहिलाय, त्याची जमीन औद्योगिक विकासासाठी सरकार कायद्याने हिरावून घेत आहे, त्याचा संसार कुटुंब विस्थापित होत आहे. अशा लाखों विस्थापितांचे लोंढे शहरांकडे लोटलेले आहेत. नगरानगरांत महानगरांत रस्तोरस्ती हे नजरेस पडतात आणि झोपडपट्टयांतून (सरकारी परिभाषेंत त्यांना "गलिच्छ वस्ती" हें नांव आहे). त्यांच्या या वस्त्या बेकायदेशीर समजल्या जातात.

मुंबईत विस्थापित - १

 

मुंबईत विस्थापित  - २

मुंबई शहराचे पद-चिन्ह जेथे जेथे उमटले तेथून विस्थापित झालेले खेडूत 

उदरनिर्वाहाच्या शोधात येथे दाखल झाले. आता त्यांच्या आयुष्यावर नव्हे तर 

  जीवावरच या शहराने पर्यायाने लोकशाही सरकारने "कर" लावलेला आहे.

(Taxing the Life of the displaced)

आणि अडत्यांना, दलालांना आता सुगीचे दिवस आलेले आहेत. आता नोकरदारांना पण हुद्यानुसार वरची कमाई होते असे ऐकिवात आहे.

"पांगिरा" करमुक्त चित्रपट

"पांगिरा" या नांवाचा चित्रपट हल्लींच पाहिला. करमणूक करापासून मुक्त आहे म्हणून पाहिला. विश्वास पाटिल यांच्या "झाडाझाडोरा" कादंबरीवर हा चित्रपट आधारलेला असावा असें वाटले. पण पुस्तकाच्या नांवाचा उल्लेख चित्रपटात दिसला नाही. या कादंबरीला अनेक पारितोषकें दिलींत. आजच्या ग्रामिण परिस्थितीवर चित्रपट व कादंबरी, दोनही चांगले माहितीपट आहेत. मला वाटते हा चित्रपट ज्या प्रसंगाने संपवला आहे – पोलिसानी शेतकर्‌यांवर केलेला गोळीबार – तेथून सुरू करायला हवा होता. तसं न केल्यामुळे पटकथेची सर्जनशील निर्मितीची संधी हुकली असं मला वाटतं. मला प्रांजळपणे वाटते की कलावंताने तत्कालीन समस्यांना उत्तरे द्यायला हवीत. सरकार मात्र दानशूर आहे. तें चित्रपटाला करमुक्ती - बक्षिसे - पदके देते. पण विस्थापितांच्या जीवावर घाण पाणी वापरायचा कर लावायला मागेपुढे पहात नाही. हे इंडियाच्या आर्थिक राजधानीचे खरे स्वरूप!

या निमित्ताने मला शरच्चंद्र चटर्जींची "सव्यसाची" – पथेर दाबी – ही कादंबरी आठवते.
या कादंबरीचा शरच्चंद्र चतर्जी यांनी केलेला शेवट साधा, स्वाभाविक व विधायक सर्जनशीलतेचा नमुना आहे. कथेचा विषय आहे, भारतांत सशस्त्र स्वातंत्र्यसंग्राम. या संबंधांत पुढील परिच्छेद पुढें उद्धृत करतों.

लोकशिक्षण व साक्षरता

"... इथून पुढे खेड्याची सेवा हे माझं एकमेव व्रत. असा एक काळ होता, की या आपल्या कृषिप्रधान भारतदेशाचा खेडेगाव हाच प्राण होता. खेडेगावच त्यांचं अस्थि-मज्जा-रक्त होतं. आज ते खेडेगाव विध्वंसाच्या मार्गाला लागलं आहे. पांढरपेशे लोक खेडेगाव सोडून शहरात येतात, शहरातूनच खेडेगावावर सत्ता गाजवतात आणि तिथूनच त्यांची पिळवणूक करतात. खेडेगावाशी त्यांचा लागाबांधा असेल तर तो हाच. दुसरा कसलाच नाही. न का ठेवीनात? पण आजवर ज्या शेतकर्‌यानं त्यांना पोटाला अन्न आणि पांघारला वस्त्र दिलं, तोच शेतकरी आज अन्नाला मोताद झाला आहे. निरक्षर आहे, निरुपाय होऊन मरणाच्या पंथाला लागलाय! यापुढं मी आता त्यांच्या कल्याणासाठीच स्वतःला वाहून घेणार. भारतीनंसुद्धा या कामी मला जीव तोडून मदत करायचं कबूल केलंय. आता आम्ही गावोगाव शाळा उघडूं. जरूर पडली तर त्यांच्या घराघरातून फिरून मुलाबाळांना शिक्षण द्यायचं काम हिनं पत्करलंय. माझा संन्यास देशासाठी आहे — स्वत:साठी नव्हे डॉक्टर." (पृ. ३९९-४००)

दर वर्षी देशांत विज्ञान-शाखांत लाखो पदवीधर तयार होतात. त्यांत वनस्पतीशास्त्रज्ञ पण असतात. त्यातले बहुतेक कारकुनी करण्यात बाकीचे आयुष्य खर्च करत असावेत? त्यांनी चुकूनही टिनाच्या डब्यात माती भरून मिरची, मोहरी, हळद आलं इ. रुजत घातली असतील का शंकाच आहे. त्यांचे शिक्षण प्रयोगशाळेतच राहते.
* * *
टीप:
१. "सव्यसाची" – बंगाली नांव: पथेर दाबी – या कादंबरीला ब्रिटीश सरकारने बंदी घातली होती, ती स्वातंत्र्यानंतर उठवण्यात आली. मामा वरेरकरांनी इचे मराठी भाषांतर केले. शरच्चंद्र देशांतील प्रत्यक्ष वस्तुस्थिती पूर्णत: जाणून होते. यात कुठही अतिरंजीत भाग नाही. कुठंही भडकपणा नाही.
२. वाचकांनी आपल्या अनुक्रिया - प्रतिक्रिया जरूर नोंदवाव्या.
~ ~ ~ ~ ~ 
© Remigius de Souza. All rights reserved.|