व्यक्तीच्या घडणीचे वय : जसे वळण तशी घडण

"मुलाचे पाय पाळण्यात दिसतात." ही म्हण अर्धवट आहे. यात नशिबावर भिस्त ठेवल्याचा वास येतो. पालक, शिक्षक, समाज यांच्यावर मुलाच्या विकासाची काहीच का जबाबदारी नाही? पूर्वापार चालत आले ते सर्व चांगले आहे असं म्हणणे केवळ संस्कारांचा अभिनिवेश आहे एवढंच!

व्यक्तीच्या घडणीचे वय । रेमीजीयस डिसोजा, मुंबई । २००३ 

रोप झाडाच्या कुंडीत 

उष्ण कटीबंधात प्रकाश आणि ओल जगायला पुरेशी होते.

वानसेपण आपल्या वाढीसाठी प्रकाशाच्या शोधात वळण घेतात. झाडांच्या दाटीतून हरेक जण आपापली वाट शोधत जातात, कधी सरळ उंच वर वर वाढत जातात, तर कधी वाकून, प्रकाशाच्या दिशेने. काहीही भांडण तंटे वाद नाहीत. (असल्यास आपल्याला कुठे समजते त्यांची बोली?

मुंबईच्या फुटपाथवर वानसे -१

जेथे नैसर्गिक घनदाट वने असतात, विशेषत: पर्वतराईत, असे दृश्य हमखास पाहायला मिळते. तसेच उपवनातही दिसते. शहरांतही रस्त्यालगत पाणी घालून वाढवलेली उपरी झाडे सर्रास वेडीवाकडी जात असतात.

नगरपालिकेला कोणत्या झाडांना त्यांच्या योग्य वाढीला अनुकूल "जागा आणि अवकाश" लागतात हे माहित नसावे. अरे, माणसाच्या वाढीला योग्य जागा व अवकाश" लागतात हे ज्यांना माहित नाही त्यांना वानसांचे काय सोयरसुतक? 

मुंबईच्या फुटपाथवर वानसे -२

वानसाना  पण जगण्याची इच्छा असते.

मुंबईच्या फुटपाथवर वानसे -३

मुंबईच्या फुटपाथवर विस्थापितांच्या दोन पिढ्या जन्माला आल्या, वाढल्या आणि कोठे पोहोचल्या कोणाला माहित? नपुंसकाना कसे कळणार?

महावृक्षाच्या सावलीत दुसरी झाडे वाढत नाहीत, असा एक प्रवाद आहे. पण तो फक्त कृत्रिम लागवडीला लागू असतो. खरं तर तो महाव्यक्तिंना - माणसांना - उद्देशून आहे, वृक्षाना नव्हेच. नैसर्गिक वनात महावृक्षाच्या आधाराने असंख्यप्राणी-वनस्पती राहात असतात.

एक महावृक्ष तोडा आणि पाहा काय होते. जीवांचे जीवन उध्वस्त तर होतेच. त्याशिवाय पर्यावरणाचे संतुलन बिघडते, भूईतील पाण्याचे साठे संपतात, जमिनीची धूप होते, वाळवंट पसरते, दुष्काळाची लागणी येते... 

पण अहंमन्य लोभी सत्ताधिशांना काय? ना खंत ना खेद! गरीब रयतेची उपासमार झाली तर ती काही मसालेदार बातमी नव्हे !

सृष्टीने संपूर्ण जीवमात्राच्या - त्यांच्या 'शरीर व मनाच्या' - पोषणाची व संरक्षणाची तरतूद त्यांच्या आलेखनात करून ठेवलेली असते. तिचा कारभार अप्पलपोट्या, सुसंस्कृत, सत्ताभिलाशी समाजासारखा थोडाच आहे! मग ते जीव जीवाणू असोत की मानवप्राणी असोत. तिथे मानवजातीच्या देवांचीपण ढवळाढवळ चालत नाही.
सृष्टी म्हणजे कथा-काव्यात गृहीत धरलेली रोमँटिक हिरवाई नव्हे. ती जशी सारी ब्रम्हांडे व्यापून आहे तशीच ती आपल्या आतही आहे. तिला, पर्यायाने आम्हालाही, आमचा शारीरिक व मानसिक विकास करायला सुयोग्य "जागा आणि अवकाश" हवे असते.

येथे 'जागे'चा अर्थ क्षेत्र, म्हणजे सरकारी नियमावलीतील चौरस फूट/मीटर क्षेत्रफळ नव्हे. आणि 'अवकाश' म्हणजे संत ज्ञानेश्वर सांगतात ते "पैस", भूमितितील त्रिमिती नव्हे. 

 

वळण - घडण याची दोन कमालीची उदाहरणे

पहिले उदाहरण आहे समष्टीचे आणि दुसरे आहे व्यक्तिचे. ही हल्लीचीच उदाहरणे सुसंस्कृत समाजाची दोन टोके आहेत.

पहिले उदाहरण : वियेतनाम देशात एक आख्खी पिढी युद्धभूमीवर जन्माला आली आणि खांद्यावर बंदूक घेवून वाढली आणि लढली. त्या युद्धात अमेरिकेला हार खावी लागली.

दुसरे उदाहरण : महाराज सयाजीराव गायकवाड, बडोद्याचे संस्थानिक. सयाजीरावांचे ब्रिटिश सत्तेशी संबंध कसे होते हे सर्वश्रूत आहे. त्यांचे चौफेर लोककार्य त्यांच्या भौतिक वैमवापेक्षा अधिक नजरेत भरते.

कोण होते सयाजीराव? एका सामान्य कुटुंबातून राजघराण्यात दत्तक घेतलेला मुलगा. वैभवशाली व्यक्तिला वळण नसेल तर केवळ वैभव असून काय कामाचे? सयाजीराव सर्वाथाने राजर्षी होते.

या दोन टोकात निदान एक कोटी उदाहरणे ताडून पहाणे फारच उद्बोधक ठरेल. पण अशा वेळी पुढारलेले समाज / तज्ञ नमुन्याचे सर्वेक्षण करण्यावर भागवतात. त्यांच्या बोलीत 'व्यक्ती तितक्या प्रकृति' ही म्हण नसावी. एरवी, टीवी, कंप्युटर, सेल फोन वापरणारे लोक आता एक कोटीवर पोहोचले अशा जाहिराती मात्र वेळोवेळी ऐकण्यात मात्र येतात.

तिसरे उदाहरण आहे. पण त्याचा फक्त उल्लेख येथे अनिवार्य आहे एवढ्यासाठी करतो. ते आहेत आदिवासी. भारतातल्या आणि जगभरच्या आदिम जमाती, व त्यांच्या संस्कृती ज्यांचा उगम प्रागैतिहासिक काळात आहे. बहुसंख्य लोकांना हे फारसे परिचित नाहीत.

— रेमीजीयस डिसोजा, मुंबई

~ ~ ~ ~~

© Remigius de Souza. All rights reserved.

भारतात समकालीन समाज व सामाजिक कार्य

लोक-उर्जा

 सूचक शब्द- समाज, संस्था, सृष्टीचे संधारण, लोकसंधारण, ग्राम-शिक्षण

कोणतिहि घटना वाचली, पाहिली की मी अंतर्मुख होतो, माझ्या पांयांखाली काय जळतंय व सभोवतीं काय घडतंय तें बघतो, अगदी नजर पोहचेल तेथवर... जीं साधने उपलब्ध असतील त्यांनी.
२. समज आल्यापासून मी ज्या चारही जगतांतून — तृतिय जगत भारत (किसान), पंचम जगत भारत (विस्थापित), चतुर्थ जगत भारत (आदिवासी), व प्रथम जगत इंडिया (औद्योगिक) — राहिलो, फिरलो, काम केले व अनुभव घेतले, त्याचा चित्रपट झर्रकन समोरून जातो.

समाज

भारतीय समाजाची सांस्कृतिक विविधता

३. समाज हा शब्द आपण सर्व मानवसमूहांना सर्रास वापरतो. या समूहांत कांही विषेश भिन्नता आहेत. कांही नागरसमाज आहेत. कांही आदिम व वंशविशिष्ट जमाती आहेत.
४. कांही आदिम किंवा आदिवासी जमाती आहेत. याना जमाती म्हणणे युक्त आहे. कारण त्याची घडण नागरसमाजांप्रमाणे श्रमाच्या विभागणीवर, वर्ण किंवा वर्ग यावर आधारलेली नाही. इथे प्रत्येक व्यक्ति संपूर्ण जमातिचा प्रातिनिधिक घटक असतो. आदिम जमातीत वेश्या नसतात, हें विशेष!
५. कांही वंशविशिष्ठ जमाती असतात. उदा. केरळात आजही एक मातृसत्ताक जमात आहे. आर्य इंडियात येण्यापूर्वी कर्नाटकात मातृसत्ताक कुटुंबपद्धति होती (भारतीय संस्कृतिकोश, संपादक : पं. महादेवशास्त्री जोशी). शिवाय लमाण, धनगर आदि जमाती पण आहेत.
६. भारतात जशी जैवविविधता आहे तशी सांस्कृतिक-विविधता पण आहे. ही सृष्टीचीच मानवाला मिळालेली देणगी! यासाठी उच्च शिक्षणाच्या सर्व शाखांत मानवशास्त्रचा समावेश करणे जरूरीचे आहे.

संस्था
७. विलायतेहून फिरंग्यांनी इथे औद्योगिकरण आणले. त्याने कुणाच्या ध्यानात येण्यापूर्वी सारा सुशिक्षित व अशिक्षित समाज व्यापला. ही क्रांति नव्हती, उसनवारी होती. औद्योगिकरण आले, बरोबरच अनेक "संस्था" आल्या, क्लिष्ट कायदे आले. त्यांनी व्यक्ति व समष्टीचे खाजगी व सार्वजनिक जीवन कबजांत घेतले. आणि दोन्ही आपली स्वावलंबन व स्वयंनिर्णयाची स्वायत्तता गमावून बसले.

सामाजिक कार्य
८. सामाजिक कार्य करणारया संस्था, चळवळी, चळवळे (activists)... इ. देशातील अमानुष आर्थिक सामाजिक विषमतेतून कालपरवां सुरू झाल्या. आपण मंचावर उभे राहून बोलतो तेव्हा मंचाखाली असलेली वस्तुस्थिती गृहित धरतो, जी सतत बदलत असते. आपण "आहे हे असंच चाललंय - चालायचे" म्हणायचे. आणि बरे करायचे तोटके, curative measures, शोधायचे. एवढेच कातडी-बचाऊ काम प्रशिक्षिताना उरते. सर्जनशीलता, मौलिकता काय करायचीय?
९.  शिक्षक, डॉक्टर, तंत्रज्ञ, इंजिनीयर, आर्किटेक्ट, सरकारी-निमसरकारी सेवक, नगरनियोजक, अर्थज्ञ, शास्त्रज्ञ... पोलिस यांचे काम "सामाजिक कार्य" नसते का ? ते सर्वजण समाजाचा भाग नाहीत का ? अर्थातच अधोगत, अवनत, भग्न समाजांत — मग ते पश्चिमात्य असोत कि पौर्वात्य — असें घडत नाही हे दिसतेच आहे. आपण मात्र आपापला अहंकार भावूकपणे गोंजारत असतो. एवढेच!

सेवाभावी संस्था

१०. उदात्त उद्धिष्ठानी सुरू झालेल्या कांहीं संस्थांना कार्यकर्त्यांचा पगार देण्यासाठी पैसे जमा करणे व तगून राहाणे एवढेच कार्य उरते. तर काहींचे लक्षण सरंजामदारीचे दिसते. ग्रामीण भागांतील बहुतेक संस्था मागासल्या समजल्या जाणार्‌या निरक्षर किसान व आदिवासींना "अशिक्षित" समजून त्याना शिकवायला आलेले असतात; या शहरी सार्वजनिक वा सामजिक कार्य करणार्‌या लोकांना त्यांच्याकडून "शिकण्यासारखे" कांहीच नसते.

शिक्षण

११. विसाव्या शतकाच्या सुरवातीला – रानडे-गोखले याचा काळ – दोन टक्के लोक "सुशिक्षित" होते. गोखले तेव्हा 'मोफत व सक्तिचे प्राथमिक शिक्षण' विधेयक प्रीव्ही कौन्सिलात आणायची धडपड करित होते. त्याला शंभर वर्षे झाली!
१२. शिक्षण – शिकणे, शिकवणे – व्यवसाय झाले आहे; तें प्रशिक्षित, व्यवसायिक, प्रव्यवसायिक उमेदवार नोकरी-धंद्यासाठी तयार करते.पण ही "सार्वजनिक शिक्षण-संस्था" बहुसंख्य जनतेला गेल्या साठ वर्षांत साक्षर व शिक्षित मात्र करू शकली नाही. हा "राजदुर्विलास" नव्हे तर काय?

सर्वप्रथम सुयोग्य शिक्षण

१३.  प्रचलित शिक्षणपद्धतीवर माझा रोष इयत्ता दुसरीपासून सुरू झाला. त्यावेळी तो फारच विरल होता. पण तो मानसिक अवरोध नव्हता! माझा व्यक्तिनिष्ट रोष कालांतराने निरिक्षण, विश्लेषण, संश्लेषण, तर्क, तर्काचा अंत इत्यादि प्रक्रियेतून बदलत वस्तूनिष्ठ होत गेला.
१५.  त्यामुळे पुढचे शिक्षण, श्रम (काम), नोकरी, व्यवसाय – तसेच अर्थार्जन अन् व्यय – या सर्वांवरच एक अदृश्य सावली नेहमीच राहिली, आजतयागत. ती सावली म्हणजे "सामाजिक बांधिलकीची जाणीव". त्या जाणीवेतून व आजवरच्या प्रवासातून काढलेले कांही निष्कर्ष येथे नमूद केलेले आहेत.
१६. प्राथमिक शाळेपासून महाविद्यालयीन शिक्षण / व्यवसायिक प्रशिक्षण कुणाच्या खर्चाने होते? एक उदाहरण- एका वास्तूविदाच्या शिक्षणासाठी सुमारे पंधरा ते वीस लाख रुपये खर्च येतो; आता याहून अधिक येत असेल. याचा बोजा अखेरीं जनतेच्याच डोक्यावर पडतो. वास्तू (शिल्प-शास्त्र-विद्या) या अभिजात शाखेचा उगम आणि विकास (?) "निवारा" या मूलभूत गरजेतून झालेला आहे. पण कुणालाच माहित नाही की आमच्या थोर लोकशाहीत "बेघर" लोक किती आहेत!

सामाजिक बांधिलकी
१७. सामाजिक बांधिलकी याचा अर्थ काय व ती कुणास लागू होते?मेलेल्या माणसास अग्नी, मूठमाती देणे किंवा मृत व्यक्तिच्या (माहित असल्यास) श्रध्देप्रमाणे अंतक्रिया करणे, या कार्याचा, मला वाटते, सामाजिक बांधिलकीत सर्वांत वरचा नंबर लागावा. कल्पना करा मढं वेळेवर उचललं नाही तर समाजावर काय प्रसंग ओढवेल?
१८. पण समाजाला, धर्मसंस्थेला किंवा व्यक्तीला त्याच्या या बांधिलाकिची कांही चिंता नको. सृष्टी समर्थ आहे. तिने त्या मुडद्याची विल्हेवाट लावायची व्यवस्था अगोदरच करून ठेवलेली असते. करोडो जीवाणू त्याच कलेवरात जन्माला येऊन त्याचा फडशा पाडतील, आणि ते मरून त्यांची माती पण होईल.

सामाजिक बांधिलकीचे एक सामान्य उदाहरण

१९. आमच्याकडे मुंबईतल्या घरी अस्पृश्य जातीची, झोपडपट्टीत राहणारी अशिक्षित बाई घरकामाला होती. एकदा रस्त्यावरच्या एका आजारी, बेवारशी, मरायला टेकलेल्या म्हातार्‌याला ती आपल्या झोपडीत घेऊन आली. त्याची सुश्रुषा केली. दोनेक दिवसानंतर त्याची अंतःक्रियापण तिनेच केली. खरं सांगूं? माझ्याकडून हें झालें नसतें.

सृष्टीचे संधारण (conservation)
२०. गीतेवर विनोबांनी केलेल्या भाष्यात तीन योगक्रिया – यज्ञ, दान व तप – सांगितल्याचे आठवते.
१. यज्ञ – सृष्टीकडून आपण जेजे घेतो त्याची भरपाई करणे : उदा. जमिनीतून अन्नधान्य घेतो म्हणून तिची मशागत करणे, खतपाणी देणे. सृष्टीची झीज भरून काढणे हा यज्ञ.
२. दान – मनुष्य-समाज, आईबाप, गुरू, आप्तेष्ट इ. आपल्यासाठी मेहनत घेतात, त्यांचे उतराई होण्यासाठीं, झिज भरून काढण्यासाठी दान करणे. हा परोपकार नव्हे.
३. तप – आपण शरीर – मन, बुद्धि, इंद्रियें – वापरतो. त्यांची झीज भरून काढणें, त्याची विकारांपासून शुद्धी करणें. हे झालें तप. समाज व शरीर सष्टीबाहेर नाहीत. तसेच या तीनही क्रिया यज्ञच आहेत. (संदर्भ : विनोबा भावे, गीता-प्रवचनें, अध्याय १७)
२१. पिरामिड, ताजमहाल, अंतराळयानें... बांधायला लागणारा पैका सरकारी टांकसाळीत का तयार होतो? मानव वापरत असलेली सर्व साधनसंपदा मूलतः भूईतून येते. सर्व संपत्ती तेथेच उगम पावते. पण त्या भूईवर सर्व जीवमात्राचा समान हक्क आहे. वरील उदाहरणे व्यक्ती, वर्ण किंवा वर्ग यांच्या सरंजामदारशाहीचे लक्षण आहे. दुर्दैवाने आजच्या लोकशाही राष्ट्रांत याची पुनरावृत्ती होत असलेली दिसते. आणि धरती कुणाची मालमत्ता नाही. कुणालाच तो मालकीचा नैतिक अधिकार नाही. पांच हजार वर्षांच्या इतिहासात नागरी समाजाने या भूमिचा किती उच्छेद केला असेल!

लोकशाहीत राज-कारभाराचे लक्ष्य

२२. कोणत्याही लोकशाही राज्य-कारभाराचे लक्ष्य जनता हेच असायला हवे :  जनता हेच "साधन व साध्य". सर्व योजना, प्रकल्प, कायदे, नियोजन कसे करावे वा कसे तडीस न्यावे यांचे मार्गदर्शन व उत्तरे केवळ जनतेकडूनच मिळणार. सरकार वा इतर संस्था फक्त निमित्तमात्र असतात, असाव्या, याहून अधिक काही नाही.
२३. सरकार व विविध संस्था केवळ बिनचेहर्‌याचीं अवजारे आहेत. त्यांचे प्राथमिक कर्तव्य आहे जनतेच्या मूलभूत गरजांचे — श्रम, विश्राम, आरोग्य, अध्ययन व प्रजनन — संरक्षण करणे, आणि बदलणार्‌या परिस्थितिनुसार सुधारणा व विकासाचे प्रकल्प जनतेला सुलभ, उपलब्ध करून देणे.

सुयोग्य शिक्षणाची गरज
२४. अन्न-निवारा-वस्त्र या मूलभूत गरजा आहेत हे हाडूक कोट्यवधी वेळां जाणकारांनी सार्वजनिक पीठावर चघळले असेल. हे मान्यवर एक वस्तुस्थिती शहाजोगपणे विसरतात : मुक्या जनावरानांपण हे ज्ञान उपजत असते. हे शिकवायला नाही राजाची गरज, ना गुरूची, ना कोणा तज्ञाची, नाही सुपरमॅनची ना स्पायडरमॅनची!
२५. ज्या सृष्टीने जन्माला घातले त्या सर्व जीवमात्राला — प्राणी अन वनस्पती — या गरजा भागवण्याची सक्षमता आणि स्वायत्तता दिलेली आहे. त्यासाठी लागणारी स्वयत्त पंचकर्में — श्रम, विश्राम, आरोग्य, अध्ययन व प्रजनन — सर्व जीवमात्राला दिलेली असतात. त्यांचा मक्ता  कोणत्याही मानवी सत्तेला आणि संस्थेला सृष्टीने दिलेला नाही.
२६. तसेच पुनः पुन्हा इतिहासाची उजळणीपण करायची 'गरज' नाही. आज तो अवशिष्ट रुपाने आपल्या समोर आहे. प्रश्न आहे तो यावर इलाज काय ? चुकीची मूलभूत दुरुस्ती करायची की नविन तंत्र शोधायचे की जुजबी फेरफार करून "जैसे थे" धोरण चालू ठेवायचे की आयते परदेशी तंत्र आयात करायचे? सर्जनशीलता, मौलिकता काय करायची?

लोकसंधारण व सामाजिक संतुलन

२७. शेतकरी लागोपाठ आत्महत्या करताहेत. ३० कोटी माणसे दारिद्र्य रेषेखाली आहेत. ४० कोटी निरक्षर भारतीय जनता आताच्या ग्रेगरीयन शकाच्या एकविसाव्या शतकात कॉम्प्युटर-साक्षरतेच्या युगात आहे. शहरांतील गलिच्छ वस्तींत सडणारे किती लोक आहेत त्यांचा सुमार नाही. ती जनता यापुढे "टेक्नोक्रसी"कडून येणार्‌या बलिदानाला कसे तोंड देणार?

सहा लाख खेड्यांसाठी नवी शिक्षण पद्धती

२८. कुणासाठी कोणते शिक्षण योग्य आहे हे कसे ठरवणार? कोणाला किती केव्हा प्राधान्य (priority) देणार?
देशात सहा लाख खेडी आहेत. तेथे सुमारे नव्वद कोटी माणसे राहतात (लोकसंख्या नव्हे). तेथे अन्न, पाणी, शिक्षण, आरोग्य, उपज... यांची काय दैन्यावस्था याची खात्रीलायक माहिती कोणती संस्था, कोणते संप्रेषण माध्यम देऊ शकेल? यासाठीच सत्तेचे विकेंद्रीकरण करणे अत्यंत निकडीचें झाले आहे.
२९. प्रचलित शिक्षणपद्धती वेळोवेळी जुजबी फरक करून साठ वर्षें चालू ठेवण्यात आलेली आहे. त्यात कांहीही मूलभूत फरक करायचा असेल तर पुढील मुद्यांची दखल घ्यावी लागेल. आणि त्यांची तपशीलवार नोंदणी करावी लागेल.

लाख गांवांच्या स्थानिक वस्तुस्थितीचे सर्वेक्षण

३०. हे सर्वेक्षण अर्थातच सर्व गांवकरी लोकांच्या सहभागानेच करायला हवे. असे सर्वेक्षण लोकशिक्षणाचा भाग तर होतोच, पण इथे लपवा-छपवी करायला जागा राहत नाही. कारण हे काम स्थानिक पातळीवर करायला हवे;

३०.१. स्थानिक पर्यावरण : नैसर्गिक, सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक, राजकीय इ. पर्यावरणाच्या सर्व शाखा;
३०.२. पारिस्थितिकी : लोक-बोली व भाषा, आणि त्यांची मौखिक ज्ञानसंपदा, लोककला, चरितार्थाचे पारंपरिक ज्ञान व साधने;
३०.३. ऊर्जा : जलवायूमान, मानव-ऊर्जा, प्राणी-ऊर्जा, जैव-ऊर्जा, खनिज संपत्ती, आणि वन संपत्ती, जसे अन्न, तेलबिया, औषधी-सुगंधी-रंगरोगण-इमारती-तंतू वानसें, इत्यादि. वानसे जळ व जमीनीतली. वानसे तृणे-शैवालांपासून वेली-महावृक्षांपर्यंत;
३०.४. भौगोलिक स्थान आणि प्रादेशिक संलग्नता (linkages)

३१. ग्राम-शिक्षणात येणारे विषय

३१.१. जळ संधारण, जमीन संधारण, कृषी व फलोद्यान, पशुपालन, जैवतंत्रशास्त्र;
३१.२. व्यापार वाणिज्य, ऊर्जा साधन निर्मिती;
३१.३. स्थानिक स्वराज्य संस्था, जमीन महसूल व तत्संबंधीं कायदे;
३१.४. हे शिक्षण प्रात्यक्षिकावर आधारलेले असावे.
३१.५. या शिक्षणसोयी - शाळा - सर्व वयाच्या मुलाना व प्रौढाना, स्त्री-पुरुषाना, उपलब्ध करायला हव्या.

सरता पालव

बदलत्या परिस्थितीनुसार स्वावलंबी होण्यासाठी बहुसंख्य जनतेला साक्षरतेबरोबर सुयोग्य शिक्षण आवश्यक व निकडीचे आहे. सहा लक्ष खेड्यांची व तेथील 'जनते'ची ओळख आमच्या देशांत किती 'नागरिकां'ना आहे? कोणत्या नकाशावर आहे त्यांचे अस्तित्व बघायला मिळते? तळहाताएवढ्या नकाशातपण आम्ही पाहतो दिल्ली मुंबई कोलकता चेन्नाई... आणि आम्ही देशप्रेमाने राष्ट्रभक्तीने भारून जातो. खेड्यांना त्यांच्या हक्काचा वांटा मिळायलाच हवा. नाहीतर आतापर्यंत केलेली प्रगती केवळ पुच्छप्रगती ठरेल. अरबस्तानात "अरब स्प्रिंग" आला, भारतात दुसरे कुरुक्षेत्र येईल.

सृष्टीयोग

टीप: गेल्या वीस वर्षांत शिक्षण या विषयावर कांही संशोधन केले, प्रयोग केले, लेख लिहिले. ते सर्व लिखाण हेतुपूर्वक इंग्रजीत लिहिले. हे लेख नियतकालिकांत प्रसिध्द झाले होते. व आता माझ्या इंग्रजी ब्लॉगवर आहेत.  त्यापैकी काहींचे दुवे येथे देतो.
१. Politics of Literacy in India : Challenges of 21st Century
२. Farming: Politics of Education in India
३. Letters and Numbers, plus ‘Things to Make'
४. Work-Leisure-Health-Learning-Propagation

~ ~ ~ ~ ~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

घरकामाचा जिव्हाळा

एक घरगुती व्यत्यासकथा 

आमच्या आजीला व आईला त्यांच्या ऐशी वर्षांच्या आयुष्यांत कधी काळी कंटाळा आला असे झाले नसावे. त्यांच्या प्रवृत्तीत कंटाळा ही चीजच नव्हती. कुटुंब, घरकाम, शेतकाम, आणि इतर अनेक कामे वर्षभर चालतः ते सारेच घरकाम.

त्यांच्या बांधिलकीचा आवाका, मोजमाप भल्याभल्या पंडितांना - समाजसेवकांना -  शिक्षणवेत्त्यांना पण नाही. त्या शिक्षित नव्हत्या - आणि अशा कोट्यवधी आया बाया आजही आहेत. तत्त्वज्ञ, धर्मोपदेशक, शासक, प्रशासक हे वारंवार प्रवचने देतात, पण त्यांच्यावर लोकांची जबाबदारी नसते (जोवर कोणी साक्षी - पुरावे - कोर्ट - कचेऱ्या यांच्या कचाट्यात अडकत नाहीत).
  
आतासारखी करमणुकीची साधने त्याना उपलब्ध नव्हती. गावात वीज पण नव्हती. हाती चलन नसायचे. भावना, सुखदुःख, गुणावगुण सर्वाना असतात. मग त्याना हे का व कसे शक्य झाले?

मला वाटते याला कारण त्यांचा घरकामाचा स्वायत्त "जिव्हाळा"! हा जिव्हाळा येतो जबाबदारी घेतल्याने यात शंकाच नाही. बहुसंख्य अनामिक जनतेतील स्त्रीयानी उचलेला जबादरीचा वाटा पुरुष वर्गापेक्षा मोठा असतो. याची कुठेही आकडेवारी नाही.     

त्यांचे "घर" केवळ चौदाव्या मजाल्यावर चार / चौदा भिंतींचा गाळा नव्हे. 
त्यांचे घर म्हणजे कुटुंब, पाळलेले पक्षी,  जनावरे, परसातील झाडे झुडुपे वेली, राहते घर आणि त्यांची निगा राखणे; घराचे शेण-सारवण, लाकुडफाटा, सैपाक पाणी, शेतीभाती, शेण- पाचोळा -उकिरडा, आळीची / वाडीची सार्वजनिक सामायिक विहीर, शेजारीपाजारी, नातीगोती... सर्व काही आले. 

त्याना कधीही "आपण मोलकरीण आहो" असा विचार पण शिवला नाही, जसा आजच्या सुशिक्षित आया बायाना वाटते. मग त्याना "कंटाळा" कसा शिवणार?

 जागतिकीकरण, मुक्त व्यापार, शहरीकरण झाल्यावर आज मात्र ते चित्र पार बदलले आहे. शहरांत तर बदलले आहेच, खेडेगावांतपण बदलत आहे.
घरकामाचा जिव्हाळा कुणाही  व्यक्तीला आजचे शिक्षण - नोकरी - व्यवसाय, आणि स्त्री स्वातंत्र्याची मोहिम देऊ शकतील का? आता शिक्षण पण व्यापार-उद्योगांची बटीक झाली आहे. आणि आजच्या आज्या - आया - सूना - मुलीना कंटाळा घेरून आहे.(बाप्प्या लोकांचे पुरुषप्रधान समाजात काय बोलणार?) 

टिप १: वरील प्रतिमा - माझी आजी जीला सारे गाव "माय" या नावाने हाक मारीत असे. माझ्या हजारो मैलांच्या भटकंतीत ती मला अनेक रुपानी नजरेस पडली, ही सत्यकथा आहे.  
२:  शेण - शेतकाम  यांच्या वरील उल्लेखाच्या संदर्भात अधिक वाचा: "Cow dung, Rice and Amartya Sen (a critique)" 
 ३: आजीवर कितीही लिहिले तरी थोडेच. आजीच्या निमित्ताने लिहिलेले पुढील दोन इंग्रजी पोस्ट: १ - "We must carry our own burden";  २  - "She Lived Her Living Doctrine" जरुर वाचावे. 
४: खालील प्रतिमा - माझी आई जीला सारे गाव "माना" (थोरली बहिण) या नावाने हाक मारीत असे. चित्रात माझ्या घरासमोरील अंगण व परिसर: हे आहे पावसाळ्यातील दृश्य.    

~ ~ ~ ~ ~ 
© Remigius de Souza. All rights reserved.

त्याना देवकळा पाषाणाची

त्याना देवकळा पाषाणाची 
नेते महात्मे समाजधुरंधर  
अरे परमेश्वर तर कधीचा गेला 
पाषाण होवून राहिला
मीच आहे ब्रम्ह म्हणून 
इमान राखावे स्वत:शी. 



त्याना देवकळा पाषाणाची 
संत महंत संस्क्रुतिंचे आधार 
मी आहे ना जीव हाडामासाचा
इमान राहू दे जिवाशी-जीवनाशी



त्याना देवकळा पाषाणाची
पोथ्या पुराणे दर्शने  
धरतीची लेकुरे आम्ही 
आम्ही प्रेषित आमच्या जिंदगीचे 
मी आहे पूत मातीचा 
शपथ आहे रक्ताची. 

ऋतु वर्षांचे चक्र चक्र
परंपरा संस्कृतिंचे 
त्या वाळवंटात हौतात्म्य 
पिचत राहिले मानवतेचे 
त्या बलिदानाशी 
इमान राहु दे.
*    *    *

 (स्थळ: वडोदरा
सन: १९६७)
 
~~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.

आगीतल्या सोन्यासारखी ऊन मऊ

वेश्येला वर्मा नसते मानभावीपणाचे कधी
गरतीच्या नजरेंत पण वेश्यावृत्ती डोकावते कधी


आईच्या दारी पाहिली तिला अफाट गर्दीत
आगीतल्या सोन्यासारखी ऊन मऊ एकाकी


दग्ध उत्तान विभ्रमाना तिच्या होती कडा आशेची
मिळेल इथे आसरा मायेचा क्षणभर


चक्रातून छचोर विक्षेपांच्या तिला वाट मिळेल
अर्धनग्न स्तनांत गुदमणारया अश्रूना क्षणभर


माणुसकीच्या वेशीवर - संस्कृतींचा वेदींवर
लाजेच्या फ़टकूराची होळी केल्यावर


आईच्या दारी पाहिली तिला गर्दीत अनावर
आगीतल्या सोन्यासारखी ऊन मऊ एकाकी
* * *
बडोदे
५ में १९७१
~~~~~

© Remigius de Souza. All rights reserved.

त्या बलिदानाशी इमान राहूदे

त्या बलिदानाशी इमान राहूदे

नेते महात्मे समाजधुरंधर
त्याना पाषाणाची देवकळा
अरे परमेश्वर तर कधिच मेला
पाषाण होऊन राहिला
मीच आहे ब्रम्ह म्हणून
इमान राखावे स्वताशी .

त्याना देवकळा पाषाणाची
संत महंत संस्कृतीचे आधार
मी आहे ना कीडा हाडामासाचा
इमान राहूदे जीवनाशी .
धरतीची लेकूरे आम्ही
आम्ही प्रेषित आमच्या जिंदगीचे .

त्याना देवकळा पाषाणाची
पोथ्या पुराणे दर्शने
मी पूत मातीचा
शपथ आहे रक्ताची .

ऋतुवर्षांचे चक्र चक्र
परंपरा संस्कृतीच्या वावटळी
हौतात्म्य त्यात पिचत राहिले
मानवतेचे
त्या बलिदानाशी इमान राहूदे .

स्थळ: बडोदे
सन १९६७
~~~~~~
© Remigius de Souza. All rights reserved.