-------
कृषीप्रधान इंडियात / भारतात बहुसंख्य (majority) जनतेचा गाईगुरें - गाई, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या, घोडे, उंट इत्यादी - सर्वाथाने "निवारा आहेत. ईथेच नाहीत तर दुनियेतल्या अनेक प्रदेशांत, आजही.
"कल्पवृक्ष" जसे नारळाचे झाड, बांबू जसे "जीवनसंगीत", त्याचप्रमाणे गाय ही "कामधेनू" आहे. दृष्टा श्रीकृष्ण म्हणूनच की काय गाईच्या शेजारी उभा राहून बांसरी वाजवणारा "गोपाळ" झाला. ही श्रध्दा जगण्याच्या व्यवहारातून आली असावी.
हल्लीच्या काळात अप्पा पटवर्धन यानी सुमारें साठ वर्षांपूर्वी कोंकणातील कणकवली शहराच्या शेजारी "गोपूरी" आश्रम सूरू केला होता. तेथे त्यानी शेणापासून उर्जा (biogas) व खत करण्याचे प्रयोग केले होते.
गाय आणि भात यांचे गृहसंवर्धन (domestication) मानवाने आजच्या चीन, इंडिया इ। देशात सुमारे दहा हजार वर्षांपूर्वी केले। त्याच दरम्यान तैग्रीस व युफ्रेटीस नद्यांच्या परिसरात शेळ्या, मेंढ्या, गहूं इत्यादींचे गृहसंवधन केले. याला कृषीक्रांती म्हणतात, जी जगभर पसरली. आधुनिक परिभाषेत या गृहसंवर्धनाच्या प्रक्रियेला "जैव प्रौद्योगिकी" (biotechnology) म्हणतात.
त्यानंतर सुमारे पांच हजार वर्षानी आली नगरे आणि नागरी समाज (civilized societies). याला संशोधकानी नागरी क्रांती (urban revolution) असे नाव दिले. हा मानवजातीवर झालेला पहिला आघात.
त्यानंतर सुमारे पांच हजार वर्षानी विलायतेत औद्योगिक क्रांती (Industrial Revolution) आली. त्याबरोबरच औद्योगिक क्रांतीचे शस्त्र घेऊन आला साम्राज्यवाद किंवा वसाहतवाद, आणि जगभर पसरला.हा केवळ मानवजातीवरच नव्हे तर सर्व जैव-अजैव सृष्टीवर झालेला दुसरा आघात.
कल्पना करुया, जर कधीकाळी इंडियात / भारतात औद्योगिक क्रांती शंभर टक्के यशस्वी झाली तर काय होईल?
समासात राहणारे ८० ते ९० कोटी लोक उपासमारीने किंवा यादवी युध्दात (दुसरे महाभारत) नेस्तनाबूद होतील; शेती करयला जमीन उरणार नाही कारण तेथे आता वाळवंट झाले असेल किंवा ती प्रदूषित झालेली असेल. उरलेले लोक अन्न आयात करतील वा प्रयोगशाळेत केलेल्या "मृदाविरहीत रासायनिक जलशेती"वर (hydroponics) जगतील.
मुंबईत पांढरपेशे भाविक, त्यांच्या मनोकामना पूर्ण व्हाव्या म्हणून "गाईला चारा" देतात. ईतर शहरांतपण देत असतील. कोंकणात व ईतर ग्रामीण भागांत हा विधी मी कधी पाहिला नाही. महाराष्ट्रात पोळ्याचा सण आहे. वसूबारस - गाईंच्या वासरांची आश्विन शुध्द द्वादशीला पूजा करण्याची प्रथा आहे.
लोक गाईगुरांचे शेण घरासाठी वापरतात, इंधन म्हणून वापरतात, शेतात खतासाठी वापरतात, आणि गाईचे शेण अग्निहोत्रासाठी वापरतात.
धनगराना त्यांच्या शेळ्या आपापल्या शेतात बसवण्यासाठी शेतकरी बोलावतात. शेळ्यांच्या लेंड्या-मूत्राने शेताला खत मिळते. शेळीचे दूध आणि त्यांच्या गोठ्यात राहिल्याने क्षयी रोगी बरा होतो... लहानपणी शाळेत असताना वाचलेली "अब्बूखांकी बकरी" ही हृदयस्पर्शी गोष्ट आठवते: तीचे तात्पर्य, बकरी त्याचा "निवारा" होती.
उगाच नाही "गोधन", "पशूधन", "कामधेनू", "कल्पवृक्ष" हे शब्द देशी भाषांतून प्रचलित झाले. हे किंवा असे शब्द इंग्रजी भाषेत आहेत का मला माहीत नाही. मूलतः भाषा ही संस्कृतीच्या अनेक अभिव्यक्तिंपैकी एक आहे. आणि संस्कृती (culture) नेहमीच स्थानिक असते, जागतिक नसते. "जागतिक संस्कृती" ही कल्पना चूक असून दिशाभूल करणारी आहे. फक्त "व्यापार" जागतिक असतो.
कोणत्या देशी / परदेशी शस्त्रज्नाने पशूधनाचा आर्थिक / "पर्यावरण-पारिस्थितिकी-ऊर्ज" यांच निर्देशांक शोधून काढलाय? "गाईला चारा" घालताना किती जणांच्या डोक्यांत हे विचार येतात? श्रध्दा आणि अंधश्रध्दा यामधली रेषा फार नाजूक असते. तथाकथित आधुनिक सुधारकसुध्दा अंधश्रध्देने भारलेले असतात; ते तर्काच्या अंतापर्यंत कधी जात नाहीत.
- - - - -
- - - - -
(ही व्यत्यासकथा फारच लांबली; पुरे करतो.) * * *
टीप: शेण या विषयावर पुढील दुव्यांवर अधिक वाचा:
1. Clay–Cow dung Grain Silos of Saurashtra, Gujarat
2. Cow dung, Rice and Amartya Sen (a critique): Challenges of 21st Century
3. Collecting cow dung for Energy 3
4. Collecting cow dung for energy 2
5. Collecting cow dung for energy
6. Cow-dung for Sustenance in India
~~~~~© Remigius de Souza. All rights reserved.
